PFAS, czyli „wieczne chemikalia” obecne w patelniach z powłoką nieprzywierającą, opakowaniach żywności i tkaninach odpornych na plamy, znajdują się we krwi niemal każdego Amerykanina. 5 listopada 2026 r. czasopismo Journal of Clinical Oncology opublikowało dużą analizę amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia (NIH) obejmującą prawie 3900 kobiet: u tych, które miały najwyższe stężenia we krwi dwóch starszych związków PFAS, PFOA i PFOS, częściej występował rak piersi bez receptorów estrogenowych, czyli bardziej agresywna postać choroby. Ogólne ryzyko raka piersi się nie zmieniło. Wyjaśniamy, co wykazało badanie, czego nie dowodzi i czy warto zapytać lekarza o badanie krwi na PFAS.
Czym są PFAS i dlaczego są w naszej krwi?
PFAS (substancje per- i polifluoroalkilowe) to rodzina tysięcy syntetycznych związków chemicznych stosowanych od lat 50. XX wieku, ponieważ odpychają wodę, tłuszcz i zabrudzenia oraz są odporne na wysoką temperaturę. Rozkładają się niezwykle powoli, gromadzą się w organizmie i mogą pozostawać w nim latami. Narażenie następuje głównie przez wodę pitną, żywność i jej opakowania, kurz domowy oraz niektóre produkty konsumenckie.
W 2023 r. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zaklasyfikowała PFOA jako substancję rakotwórczą dla ludzi (grupa 1), a PFOS jako substancję prawdopodobnie rakotwórczą (grupa 2B). Dotychczasowe badania nad PFAS i rakiem piersi dawały niejednoznaczne wyniki, po części dlatego, że niewiele z nich analizowało osobno podtypy raka piersi.
Co mierzono w badaniu NIH
Naukowcy z Narodowego Instytutu Nauk o Zdrowiu Środowiskowym (NIEHS) wykorzystali Sister Study, do którego w latach 2003–2009 włączono 50 884 kobiety w wieku 35–74 lat ze Stanów Zjednoczonych i Portoryko. Żadna z nich nie miała raka piersi w chwili włączenia, ale każda miała siostrę, u której go rozpoznano, i każda oddała na początku próbkę krwi.
- 1609 kobiet, u których później rozwinął się rak piersi, porównano z 2269 kobietami wybranymi losowo z kohorty.
- Siedemnaście związków PFAS zmierzono w osoczu pobranym wiele lat przed jakimkolwiek rozpoznaniem, metodą spektrometrii mas o wysokiej rozdzielczości.
- Wyniki przeanalizowano według typu nowotworu i skorygowano o inne czynniki ryzyka oraz inne narażenia chemiczne.
- Zespół połączył też dane z siedmiu wcześniejszych badań, w których mierzono PFAS we krwi przed rozpoznaniem (metaanaliza).
Co pokazują wyniki
Nie stwierdzono wyraźnego związku między tymi substancjami a rakiem piersi ogółem. Sygnał dotyczył wyłącznie nowotworów bez receptorów estrogenowych (ER-ujemnych), które do wzrostu nie potrzebują estrogenów, są zwykle bardziej agresywne i nie można ich leczyć hormonoterapią.
| Substancja | Porównanie | Rak piersi ER-ujemny |
|---|---|---|
| PFOA | Najwyższe vs najniższe stężenia we krwi | Częstość wyższa o 67% |
| PFOS | Najwyższe vs najniższe stężenia we krwi | Częstość wyższa o 93% (prawie dwukrotnie) |
| Obie | Wszystkie raki piersi łącznie | Brak wyraźnego związku |
Łączna analiza wcześniejszych badań wskazywała ten sam kierunek, zwłaszcza w przypadku PFOA. Te odsetki porównują grupy kobiet; nie opisują szansy zachorowania na raka piersi u konkretnej kobiety. Autorzy sugerują, że PFAS mogą działać drogami niehormonalnymi, na przykład przez zmiany aktywności genów lub układu odpornościowego, ale badanie tego nie sprawdzało.
Czego badanie nam nie mówi
- To badanie obserwacyjne: wykazuje związek, a nie dowód, że PFAS powodują raka piersi.
- Wszystkie uczestniczki miały siostrę z rakiem piersi, dlatego wyniki trzeba potwierdzić w innych grupach, w tym u kobiet częściej chorujących na raka ER-ujemnego.
- Oceniono tylko starsze, „tradycyjne” PFAS; nowszych związków zastępczych nie badano.
- Pojedynczy pomiar we krwi odzwierciedla narażenie w przeszłości i może nie odpowiadać dzisiejszemu.
Jakie badania pozwalają to monitorować lub wykrywać?
Najważniejsze pozostają regularne badania przesiewowe w kierunku raka piersi. Amerykańska grupa zadaniowa U.S. Preventive Services Task Force zaleca mammografię co 2 lata kobietom w wieku 40–74 lat. Kobietom z silnym obciążeniem rodzinnym można zaproponować wcześniejsze lub dodatkowe badania obrazowe.
Badanie krwi na PFAS jest dostępne w niektórych laboratoriach komercyjnych na zlecenie lekarza. W 2022 r. Narodowe Akademie Nauk, Inżynierii i Medycyny USA (NASEM) zaleciły lekarzom proponowanie go osobom, które prawdopodobnie były silnie narażone: w niektórych zawodach, w społecznościach z udokumentowanym skażeniem wody lub w domach w pobliżu zakładów chemii fluorowej albo baz wojskowych. Wynik podaje się jako sumę siedmiu PFAS w surowicy lub osoczu:
| Suma 7 PFAS | Co mówi NASEM | Zalecana dalsza opieka |
|---|---|---|
| Poniżej 2 ng/ml | Nie oczekuje się niekorzystnych skutków zdrowotnych | Zwykła opieka |
| Od 2 do 20 ng/ml | Możliwe niekorzystne skutki, zwłaszcza w grupach wrażliwych | Ograniczyć narażenie; priorytetowo badać w kierunku wysokiego cholesterolu, nadciśnienia w ciąży i raka piersi, zależnie od wieku i czynników ryzyka |
| Powyżej 20 ng/ml | Większe ryzyko niekorzystnych skutków | Wszystko powyższe oraz badanie czynności tarczycy i kontrola objawów raka nerki i jądra oraz wrzodziejącego zapalenia jelita grubego |
Stężenie PFAS mówi o narażeniu w przeszłości, a nie o tym, czy zachorujesz na raka, i nie istnieje zatwierdzone leczenie usuwające PFAS z organizmu. Dlatego tak ważne są rutynowe badania krwi z kolumny dalszej opieki:
- Lipidogram: kilka związków PFAS wiąże się z wyższym cholesterolem.
- TSH: pierwsza ocena czynności tarczycy.
- Próby wątrobowe i badania czynności nerek: wątroba i nerki należą do narządów kontrolowanych po silnym narażeniu.
- CA 15-3: marker nowotworowy stosowany do kontroli raka piersi, który był już leczony, nigdy do badań przesiewowych.
Najnowsze osiągnięcia naukowe
Dwie metaanalizy opublikowane w 2026 r., z których każda łączyła dziesiątki wcześniejszych badań, wykazały co najwyżej słaby, graniczny związek między PFAS a rakiem piersi ogółem. Mówiąc prościej, PFAS nie wydają się znacząco zwiększać ogólnego ryzyka raka piersi. Badanie NIH wpisuje się w ten obraz i dodaje coś nowego: dzięki rozdzieleniu typów nowotworów sugeruje, że ryzyko może koncentrować się w rakach ER-ujemnych, postaci, dla której znanych jest niewiele czynników ryzyka możliwych do uniknięcia. Dla Ciebie oznacza to, że ograniczanie narażenia na PFAS jest rozsądnym krokiem profilaktycznym, a nie powodem do paniki.
Praktyczne kroki to m.in. sprawdzenie informacji o jakości wody w Twojej gminie, używanie certyfikowanego domowego filtra do wody, jeśli Twoja woda jest skażona, wymiana zniszczonych naczyń z powłoką nieprzywierającą, unikanie podgrzewania żywności w plastiku lub opakowaniach odpornych na tłuszcz oraz ograniczanie kurzu w domu za pomocą wilgotnej ściereczki i odkurzacza z filtrem HEPA.
Kiedy zgłosić się do lekarza
- Nowy guzek w piersi lub pod pachą, wciągnięcie skóry, zmiany brodawki lub wydzielina: umów wizytę od razu, zamiast czekać na kolejną mammografię.
- Kilka krewnych z rakiem piersi lub jajnika: zapytaj, czy w Twoim przypadku wskazana jest porada genetyczna lub wcześniejsze badania przesiewowe.
- Znane silne narażenie na PFAS w pracy lub przez skażoną wodę: powiedz o tym lekarzowi rodzinnemu, który zdecyduje, czy badanie krwi na PFAS i dalsze badania będą przydatne.
- W nagłym przypadku zadzwoń pod numer 112.
Słowniczek
- PFAS: substancje per- i polifluoroalkilowe, duża rodzina bardzo trwałych syntetycznych związków chemicznych nazywanych „wiecznymi chemikaliami”.
- PFOA: kwas perfluorooktanowy, tradycyjny związek PFAS zaklasyfikowany przez IARC jako rakotwórczy dla ludzi.
- PFOS: kwas perfluorooktanosulfonowy, tradycyjny związek PFAS zaklasyfikowany przez IARC jako prawdopodobnie rakotwórczy.
- Rak piersi ER-ujemny: nowotwór, którego komórki nie mają receptorów estrogenowych, dlatego nie reaguje na hormonoterapię.
- ng/ml: nanogramy na mililitr, jednostka, w której podaje się stężenia PFAS we krwi.
- Badanie obserwacyjne: badanie, które obserwuje ludzi bez ingerencji; może wykazać związki, ale nie dowodzi przyczyny i skutku.
- Metaanaliza: metoda statystyczna łącząca wyniki kilku badań dotyczących tego samego pytania.
Najczęściej zadawane pytania
Czy wieczne chemikalia powodują raka piersi?
Badanie NIH nie wykazało związku z rakiem piersi ogółem. Powiązało natomiast wysokie stężenia PFOA i PFOS z częstszym występowaniem jednego podtypu, raka piersi ER-ujemnego. To związek, który wymaga jeszcze potwierdzenia, a nie dowód przyczynowości.
Czy mogę zrobić badanie krwi na PFAS?
Tak. Niektóre laboratoria komercyjne wykonują badanie na PFAS na zlecenie lekarza. Wytyczne Narodowych Akademii USA zalecają proponowanie go przede wszystkim osobom z historią silnego narażenia; u większości ludzi wynik nie zmienia postępowania medycznego.
Jakie jest prawidłowe stężenie PFAS we krwi?
Nie ma „prawidłowego” stężenia, ponieważ prawie każdy ma w organizmie pewną ilość PFAS. NASEM posługuje się sumą siedmiu PFAS: poniżej 2 ng/ml nie oczekuje się niekorzystnych skutków; powyżej 20 ng/ml zaleca się ściślejszą kontrolę.
Jak usunąć PFAS z organizmu?
Nie ma leczenia o udowodnionej skuteczności. Po ograniczeniu narażenia stężenia spadają powoli przez kilka lat. Nie wykazano, by sprzedawane w internecie produkty „detoksykujące” działały.
Czy z powodu PFAS powinnam wcześniej zacząć robić mammografię?
Wiek rozpoczęcia badań przesiewowych zależy od wieku i historii rodzinnej, a nie od narażenia na PFAS. Jeśli masz silne obciążenie rodzinne, porozmawiaj z lekarzem o indywidualnym planie badań.
Źródła
- Chang CJ, Pullella K, Keil AP, et al. Per- and Polyfluoroalkyl Substance Exposure and Breast Cancer Incidence in the Sister Study. J Clin Oncol. 2026. DOI: 10.1200/JCO-26-00318
- National Institutes of Health. Two "forever chemicals" associated with higher risk of aggressive breast cancer in NIH analysis. 5 listopada 2026
- The ASCO Post. Two forever chemicals associated with higher risk of ER-negative breast cancer. Listopad 2026
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. New report calls for expanded PFAS testing for people with history of elevated exposure. Lipiec 2022
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Guidance on PFAS Exposure, Testing, and Clinical Follow-Up. 2022. DOI: 10.17226/26156
- Zahm S, Bonde JP, Chiu WA, et al. Carcinogenicity of perfluorooctanoic acid and perfluorooctanesulfonic acid. Lancet Oncol. 2024;25:16-17. DOI: 10.1016/S1470-2045(23)00622-8
- Shen HY, Jin MH, Wu ZC, et al. Per- and polyfluoroalkyl substances and the risk of thyroid and breast cancer: evidence from a meta-analysis and computational toxicology. Toxicol Appl Pharmacol. 2026;514:117933. DOI: 10.1016/j.taap.2026.117933
- Li S, Rene ER, Lu P, Ma W. Organ-specific carcinogenic risk heterogeneity of perfluorooctanoic acid exposure. J Hazard Mater. 2026;514:142831. DOI: 10.1016/j.jhazmat.2026.142831
- U.S. Preventive Services Task Force. Breast Cancer: Screening. Kwiecień 2024
- U.S. Environmental Protection Agency. Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) in drinking water
Dalsza lektura
- Rak piersi: objawy, diagnostyka i leczenie
- Wytyczne dotyczące badań przesiewowych raka piersi w 2026 r.
- Antygen nowotworowy CA 15-3 – wyjaśnienie
- Lipidogram: co oznaczają Twoje wyniki
- Badanie hormonu tarczycy TSH
- Narażenie na kadm: badanie moczu czy krwi
Zrozum wyniki swoich badań krwi z AI DiagMe
Masz wyniki lipidogramu, TSH lub prób wątrobowych? Prześlij swoje badanie krwi do AI DiagMe i w kilka minut otrzymaj jasne, spersonalizowane wyjaśnienie każdej wartości, aby przygotować pytania do lekarza.
