PFAS, таканаречените „вечни хемикалии“ од тавите што не лепат, амбалажата за храна и ткаенините што не се дамкосуваат, се наоѓаат во крвта на речиси секој човек, и во Европа и во Македонија. На 5 ноември 2026 година списанието Journal of Clinical Oncology објави голема анализа на американските Национални институти за здравје (NIH) кај речиси 3 900 жени: оние со највисоки нивоа во крвта на две постари PFAS супстанции, PFOA и PFOS, почесто добивале рак на дојка негативен на естрогенски рецептори, поагресивен облик на болеста. Вкупниот ризик од рак на дојка не се променил. Еве што покажа студијата, што таа не докажува и дали има смисла да го прашате Вашиот лекар за анализа на PFAS во крвта.
Што се PFAS и зошто ги има во нашата крв?
PFAS (пер- и полифлуороалкилни супстанции) се семејство од илјадници вештачки хемикалии што се користат од 1950-тите години затоа што ги одбиваат водата, маснотиите и дамките и издржуваат топлина. Тие се разградуваат исклучително бавно, се натрупуваат во телото и може да останат во него со години. Луѓето најчесто се изложени преку водата за пиење, храната и амбалажата за храна, прашината во домот и некои производи за широка потрошувачка.
Во 2023 година Меѓународната агенција за истражување на ракот (IARC) го класифицираше PFOA како канцероген за луѓето (група 1), а PFOS како можно канцероген (група 2Б). Досега студиите за PFAS и рак на дојка даваа различни резултати, делумно затоа што малку од нив ги разгледувале одделно подтиповите на рак на дојка.
Во Европа, Европската агенција за безбедност на храната (EFSA) во 2020 година постави групна толерантна неделна доза од 4,4 нанограми на килограм телесна тежина за четири главни PFAS во храната, а новата европска директива за вода за пиење (2020/2184) воведува граница за PFAS во водата од чешма. Македонија не е членка на ЕУ, па за квалитетот на водата во Вашето место најдобро е да прашате во надлежниот Центар за јавно здравје.
Што мереше студијата на NIH
Истражувачите од Националниот институт за науки за здравјето и животната средина (NIEHS) ја користеа студијата Sister Study, во која меѓу 2003 и 2009 година биле вклучени 50 884 жени на возраст од 35 до 74 години од САД и Порторико. Ниедна немала рак на дојка на почетокот, но секоја имала сестра кај која тој бил дијагностициран, и секоја дала примерок крв на почетокот.
- 1 609 жени што подоцна добиле рак на дојка биле споредени со 2 269 жени избрани по случаен избор од групата.
- Седумнаесет PFAS биле измерени во плазма земена години пред каква било дијагноза, со масена спектрометрија со висока резолуција.
- Резултатите биле анализирани според типот на туморот и прилагодени за други фактори на ризик и за изложеност на други хемикалии.
- Тимот ги обедини и седумте претходни студии што мереле PFAS во крвта пред дијагнозата (мета-анализа).
Што покажуваат резултатите
Немаше јасна врска меѓу овие хемикалии и ракот на дојка во целина. Сигналот беше ограничен на тумори негативни на естрогенски рецептори (ЕР-негативни), кои не зависат од естрогенот за да растат, обично се поагресивни и не може да се лекуваат со хормонска терапија.
| Хемикалија | Споредба | ЕР-негативен рак на дојка |
|---|---|---|
| PFOA | Највисоки наспроти најниски нивоа во крвта | 67 % почесто |
| PFOS | Највисоки наспроти најниски нивоа во крвта | 93 % почесто (речиси двојно) |
| Двете | Сите видови рак на дојка заедно | Нема јасна поврзаност |
Обединетата анализа на претходните студии покажа во иста насока, особено за PFOA. Овие проценти споредуваат групи жени; тие не ја опишуваат веројатноста една одредена жена да добие рак на дојка. Авторите претпоставуваат дека PFAS може да делуваат по нехормонски патишта, на пример преку промени во активноста на гените или во имунолошкиот систем, но студијата тоа не го испитуваше.
Што студијата не ни кажува
- Тоа е опсервациска студија: покажува поврзаност, а не доказ дека PFAS предизвикуваат рак на дојка.
- Сите учеснички имале сестра со рак на дојка, па наодите треба да се потврдат и во други групи, вклучително и кај жените што почесто добиваат ЕР-негативен рак.
- Беа оценети само постарите, „наследени“ PFAS; новите хемикалии што ги заменија не беа мерени.
- Едно мерење во крвта ја одразува минатата изложеност и може да не одговара на денешната.
Кои анализи можат да следат или да откријат нешто?
Најкорисниот чекор и понатаму е редовниот скрининг за рак на дојка. Во Македонија државната програма за рана детекција нуди скрининг мамографија на жените од 40 до 69 години што не направиле мамографија во последните две години, со повторување на секои две години; партиципацијата за неа ја плаќа Министерството за здравство, а пријавување е можно и преку страницата за скрининг на Министерството (skrining.zdravstvo.gov.mk). Американската работна група за превентивни услуги (USPSTF) препорачува мамографија на секои 2 години за жените од 40 до 74 години. На жените со силна семејна историја може да им се понуди порано или дополнително снимање.
Анализата на PFAS во крвта не е рутинска анализа и не ја нудат обичните лаборатории во Македонија; во странство ја прават некои специјализирани лаборатории по барање на лекар. Во 2022 година Националните академии за науки, инженерство и медицина на САД (NASEM) им советуваа на лекарите да ја нудат на луѓето со веројатна висока изложеност: одредени професии, заедници со документирано загадување на водата или домови близу фабрики за флуорохемикалии или воени бази. Резултатите се даваат како збир од седум PFAS во серум или плазма:
| Збир од 7 PFAS | Што вели NASEM | Предложено следење |
|---|---|---|
| Под 2 ng/mL | Не се очекуваат штетни ефекти по здравјето | Вообичаена грижа |
| Од 2 до 20 ng/mL | Можни штетни ефекти, особено кај чувствителните групи | Намалување на изложеноста; приоритет на скринингот за висок холестерол, висок крвен притисок во бременоста и рак на дојка, според возраста и факторите на ризик |
| Над 20 ng/mL | Поголем ризик од штетни ефекти | Сето горенаведено, плус испитување на функцијата на тироидната жлезда и проверка за знаци на рак на бубрег и тестиси и на улцерозен колитис |
Нивото на PFAS кажува нешто за минатата изложеност, а не дали ќе добиете рак, и не постои одобрен третман што ги отстранува PFAS од телото. Затоа се важни рутинските анализи на крв од колоната за следење, кои Вашиот матичен лекар може да ги препише со упат:
- Липиден статус: неколку PFAS се поврзани со повисок холестерол.
- TSH хормон: прва проверка на функцијата на тироидната жлезда.
- Тестови за црн дроб и бубрежни тестови: црниот дроб и бубрезите се меѓу органите што се следат по силна изложеност.
- CA 15-3: туморски маркер што се користи за следење на веќе лекуван рак на дојка, а никогаш за скрининг.
Најнови научни сознанија
Две мета-анализи објавени во 2026 година, од кои секоја обединува десетици претходни студии, најдоа најмногу слаба, гранична врска меѓу PFAS и ракот на дојка во целина. Со едноставни зборови, PFAS не изгледа дека многу го зголемуваат вкупниот ризик од рак на дојка. Студијата на NIH се вклопува во таа слика и додава нешто ново: со одвојување на типовите тумори, таа укажува дека ризикот може да е сосредоточен кај ЕР-негативниот рак, облик со малку познати фактори на ризик што може да се спречат. За Вас тоа значи дека намалувањето на изложеноста на PFAS е разумен чекор за превенција, а не причина за паника.
Практични чекори се: да се информирате за квалитетот на водата за пиење во Вашето место, да користите сертифициран филтер за вода во домот ако водата е загадена, да ги замените истрошените тави што не лепат, да избегнувате загревање храна во пластика или во амбалажа отпорна на маснотии и да ја намалувате прашината во домот со влажна крпа и правосмукалка со HEPA филтер.
Кога да одите на лекар
- Нова грутка во дојката или во пазувата, вовлекување на кожата, промени на брадавицата или исцедок: закажете преглед веднаш, наместо да ја чекате следната мамографија.
- Неколку роднини со рак на дојка или јајници: прашајте дали за Вас има смисла генетско советување или порано започнување со скрининг.
- Позната висока изложеност на PFAS на работа или од загадена вода: кажете му на Вашиот матичен лекар, кој може да одлучи дали се корисни анализа на PFAS и анализите за следење.
- При итен медицински случај јавете се на 112 или на 194 (итна медицинска помош).
Речник
- PFAS: пер- и полифлуороалкилни супстанции, големо семејство многу постојани вештачки хемикалии наречени „вечни хемикалии“.
- PFOA: перфлуорооктанска киселина, постара PFAS супстанција што IARC ја класифицира како канцероген за луѓето.
- PFOS: перфлуорооктан сулфонска киселина, постара PFAS супстанција што IARC ја класифицира како можно канцероген.
- ЕР-негативен рак на дојка: тумор чии клетки немаат естрогенски рецептори, па не реагира на хормонска терапија.
- ng/mL: нанограми на милилитар, единицата со која се изразуваат нивоата на PFAS во крвта.
- Опсервациска студија: истражување што ги следи луѓето без да интервенира; може да покаже поврзаност, но не и причина и последица.
- Мета-анализа: статистички метод што ги обединува резултатите од повеќе студии за истото прашање.
Најчесто поставувани прашања
Дали „вечните хемикалии“ предизвикуваат рак на дојка?
Студијата на NIH не најде врска со ракот на дојка во целина. Таа ги поврза високите нивоа на PFOA и PFOS со почест еден подтип, ЕР-негативниот рак на дојка. Тоа е поврзаност што допрва треба да се потврди, а не доказ за причина.
Може ли да направам анализа на PFAS во крвта?
Да, но таа не е рутинска. Ја нудат некои специјализирани лаборатории, главно во странство, по барање на лекар. Препораките на Националните академии на САД советуваат таа да се нуди главно на луѓето со историја на висока изложеност; кај повеќето луѓе резултатот не ја менува медицинската грижа.
Колку е нормално нивото на PFAS во крвта?
Не постои „нормално“ ниво, бидејќи речиси секој има некакви PFAS. NASEM го користи збирот од седум PFAS: под 2 ng/mL не се очекуваат штетни ефекти; над 20 ng/mL се советува потесно следење.
Како се отстрануваат PFAS од телото?
Не постои докажан третман. Нивоата бавно опаѓаат во текот на неколку години откако изложеноста ќе се намали. Производите за „детоксикација“ што се продаваат на интернет немаат докажано дејство.
Дали треба порано да почнам со мамографија поради PFAS?
Возраста за скрининг зависи од Вашата возраст и семејна историја, а не од изложеноста на PFAS. Ако имате силна семејна историја, разговарајте со Вашиот лекар за личен план за скрининг.
Извори
- Chang CJ, Pullella K, Keil AP, et al. Per- and Polyfluoroalkyl Substance Exposure and Breast Cancer Incidence in the Sister Study. J Clin Oncol. 2026. DOI: 10.1200/JCO-26-00318
- National Institutes of Health. Two "forever chemicals" associated with higher risk of aggressive breast cancer in NIH analysis. 5 ноември 2026
- The ASCO Post. Two forever chemicals associated with higher risk of ER-negative breast cancer. Ноември 2026
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. New report calls for expanded PFAS testing for people with history of elevated exposure. Јули 2022
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. Guidance on PFAS Exposure, Testing, and Clinical Follow-Up. 2022. DOI: 10.17226/26156
- Zahm S, Bonde JP, Chiu WA, et al. Carcinogenicity of perfluorooctanoic acid and perfluorooctanesulfonic acid. Lancet Oncol. 2024;25:16-17. DOI: 10.1016/S1470-2045(23)00622-8
- Shen HY, Jin MH, Wu ZC, et al. Per- and polyfluoroalkyl substances and the risk of thyroid and breast cancer: evidence from a meta-analysis and computational toxicology. Toxicol Appl Pharmacol. 2026;514:117933. DOI: 10.1016/j.taap.2026.117933
- Li S, Rene ER, Lu P, Ma W. Organ-specific carcinogenic risk heterogeneity of perfluorooctanoic acid exposure. J Hazard Mater. 2026;514:142831. DOI: 10.1016/j.jhazmat.2026.142831
- Министерство за здравство. Програма за рана детекција и скрининг на малигни заболувања во Република Северна Македонија за 2024 година
- European Food Safety Authority (EFSA). PFAS in food: EFSA assesses risks and sets tolerable intake. Септември 2020
- Directive (EU) 2020/2184 on the quality of water intended for human consumption. EUR-Lex
- U.S. Preventive Services Task Force. Breast Cancer: Screening. Април 2024
- U.S. Environmental Protection Agency. Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) in drinking water
Дополнително читање
- Рак на дојка: симптоми, дијагноза и лекување
- Скрининг за рак на дојка во 2026 година
- Туморски маркер CA 15-3: објаснување
- Липиден статус: што значат резултатите
- Анализа на тироидниот хормон TSH
- Кадмиум: анализа на урина или крв
Разберете ги Вашите анализи на крв со AI DiagMe
Имате резултати од липиден статус, TSH или тестови за црн дроб? Прикачете ги Вашите анализи на крв во AI DiagMe и за неколку минути добијте јасно, лично објаснување за секоја вредност, за да ги подготвите прашањата за Вашиот лекар.
