Zapalenie jelita grubego (colitis) to stan zapalny okrężnicy, czyli jelita grubego. Nie jest jedną chorobą, lecz objawem wspólnym dla kilku schorzeń: wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, mikroskopowego zapalenia jelita grubego, niedokrwiennego zapalenia jelita grubego (słabe ukrwienie), zakażeń, takich jak C. difficile, reakcji na leki oraz alergicznego zapalenia jelita grubego u niemowląt. Typowe objawy to biegunka, ból lub skurcze brzucha, nagła potrzeba wypróżnienia, a w niektórych typach krew lub śluz w stolcu.
Zapalenie jelita grubego rozpoznaje się na podstawie badań kału (w kierunku zakażeń, kalprotektyna w kale), badań krwi (morfologia, CRP, albumina, czynność nerek) i, w większości przewlekłych przypadków, kolonoskopii z pobraniem wycinków. Leczenie zależy całkowicie od typu: antybiotyki w zakażeniu C. difficile, budezonid w mikroskopowym zapaleniu jelita grubego, leczenie wspomagające w większości niedokrwiennych zapaleń jelita grubego i długotrwałe leki przeciwzapalne we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego.
Najważniejsze informacje
- „Colitis” oznacza zapalenie okrężnicy; przyczyna decyduje o leczeniu, więc najpierw trzeba ustalić typ.
- Około 2,39 mln Amerykanów ma nieswoiste zapalenie jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego lub chorobę Leśniowskiego-Crohna), a około 700 000 ma mikroskopowe zapalenie jelita grubego.
- Badania kału wykluczają zakażenie; kalprotektyna w kale poniżej 50 µg/g sprawia, że nieswoiste zapalenie jelit jest mało prawdopodobne u osoby z biegunką.
- Kolonoskopia z wycinkami potwierdza wrzodziejące i mikroskopowe zapalenie jelita grubego; mikroskopowe zapalenie wygląda normalnie gołym okiem i jest widoczne tylko pod mikroskopem.
- Nowe leki (inhibitory IL-23, modulatory receptora S1P) i zalecenia z 2026 roku dotyczące C. difficile poszerzyły wybór leczenia.
Czym jest zapalenie jelita grubego?
Gdy błona śluzowa okrężnicy jest zapalona, może krwawić lub wytwarzać śluz, co tłumaczy biegunkę, parcie na stolec i skurcze. Cleveland Clinic opisuje zapalenie jelita grubego jako stan zapalny okrężnicy, który może być przemijający, na przykład po zakażeniu, lub przewlekły i trwający całe życie.
Niektóre postacie goją się w ciągu kilku dni; inne to przewlekłe nieswoiste zapalenia jelit (IBD) z zaostrzeniami i remisjami. Ponieważ objawy się pokrywają, te same pierwsze badania służą wszystkim typom.
Jakie są rodzaje zapalenia jelita grubego?
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego to przewlekłe IBD, w którym nieprawidłowe reakcje immunologiczne powodują zapalenie i owrzodzenia błony śluzowej jelita grubego. MedlinePlus wyjaśnia, że zaczyna się w odbytnicy i może rozszerzać się ku górze bez pomijania odcinków. Może ograniczać się do odbytnicy (wrzodziejące zapalenie odbytnicy), obejmować lewą stronę okrężnicy (zapalenie lewostronne) albo sięgać dalej (zapalenie rozległe lub całego jelita grubego). NIDDK szacuje, że choruje na nie od 600 000 do 900 000 osób w USA, najczęściej zaczyna się między 15. a 30. rokiem życia. Nasz artykuł o badaniu krwi we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego opisuje nowe markery przeciwciał.
Mikroskopowe zapalenie jelita grubego
Mikroskopowe zapalenie jelita grubego powoduje przewlekłą, wodnistą biegunkę bez krwi, często w nocy. Okrężnica wygląda w kolonoskopii normalnie; zapalenie widać tylko w wycinkach. Występują dwie postacie: limfocytowe zapalenie jelita grubego (dodatkowe białe krwinki w błonie śluzowej) i kolagenowe zapalenie jelita grubego (pogrubiona warstwa kolagenu). NIDDK szacuje, że choruje na nie około 700 000 Amerykanów; średni wiek w chwili rozpoznania to 60-65 lat, a u kobiet występuje trzy do dziewięciu razy częściej. W odróżnieniu od wrzodziejącego zapalenia jelita grubego nie zwiększa ryzyka raka jelita grubego.
Niedokrwienne zapalenie jelita grubego
Niedokrwienne zapalenie jelita grubego występuje, gdy spada przepływ krwi do części okrężnicy, często u osób starszych ze stwardnieniem tętnic. MedlinePlus zaznacza, że zwykle najpierw pojawia się ból, a potem krwawienie z odbytu. Większość przypadków jest łagodna i goi się przy leczeniu wspomagającym, ale niektóre wymagają operacji (zob. rozdział o leczeniu).
Zakaźne zapalenie jelita grubego, w tym C. difficile
Bakterie, wirusy i pasożyty mogą zapalać okrężnicę. Najlepiej znany jest Clostridioides difficile (C. diff): CDC szacuje, że w USA dochodzi rocznie do prawie pół miliona zakażeń, a podczas przyjmowania antybiotyku i w miesiącu po nim ryzyko zachorowania jest nawet 10 razy większe. Zapalenie jelita grubego wywołane C. diff, zwane także rzekomobłoniastym zapaleniem jelita grubego, powoduje wodnistą biegunkę, często 5 do 10 razy dziennie, skurcze i gorączkę. Inne drobnoustroje wykrywa się za pomocą posiewu kału lub badania kału w kierunku jaj i pasożytów.
Polekowe zapalenie jelita grubego i zapalenie po inhibitorach immunologicznych punktów kontrolnych
Kilka leków może wywołać zapalenie jelita grubego. NIDDK wiąże mikroskopowe zapalenie jelita grubego z NLPZ, inhibitorami pompy protonowej, lekami przeciwdepresyjnymi z grupy SSRI, hormonoterapią, beta-blokerami i statynami. Immunoterapia nowotworów inhibitorami immunologicznych punktów kontrolnych (takimi jak leki anty-PD-1 lub anty-CTLA-4) może powodować zapalenie jelita grubego o podłożu immunologicznym; przegląd z 2023 roku wskazuje, że do dwóch trzecich pacjentów przyjmujących te leki ma jakiś immunologiczny efekt uboczny. W badaniu z 2026 roku obejmującym 10 260 dorosłych przyjmujących te leki najsilniejszymi czynnikami ryzyka tego zapalenia były jednoczesne antybiotyki (współczynnik ryzyka 2,72) i NLPZ (1,50).
Alergiczne zapalenie jelita grubego u niemowląt
Alergiczne zapalenie odbytnicy i okrężnicy indukowane białkami pokarmowymi (FPIAP) jest częstą przyczyną smużek krwi w stolcu u skądinąd zdrowych, prawidłowo rozwijających się niemowląt, najczęściej z powodu białka mleka krowiego. Przegląd z 2025 roku opisuje je jako łagodne i samoograniczające się. Rozpoznanie jest kliniczne: krwawienie ustępuje po wyeliminowaniu czynnika wyzwalającego i wraca po jego ponownym wprowadzeniu.
Inne typy
Cleveland Clinic wymienia także popromienne zapalenie jelita grubego i zapalenie odcinka wyłączonego z pasażu (po wyłonieniu stomii).
Co powoduje zapalenie jelita grubego? Czynniki ryzyka
- Zakażenie: C. diff po antybiotykach, pobycie w szpitalu, w wieku 65 lat lub więcej, przy osłabionej odporności albo po wcześniejszym epizodzie (CDC); inne bakterie, wirusy i pasożyty.
- Przyczyny immunologiczne: wrzodziejące i mikroskopowe zapalenie jelita grubego. Lekarze nie wiedzą dokładnie, co je wywołuje; rolę odgrywają geny, nieprawidłowe reakcje immunologiczne, mikrobiom jelitowy i środowisko (NIDDK). Krewny pierwszego stopnia z IBD zwiększa ryzyko.
- Słabe ukrwienie: miażdżyca, zakrzepy, zaburzenia rytmu serca (MedlinePlus). Przegląd systematyczny 18 opisów przypadków powiązał niedokrwienne zapalenie jelita grubego także z dostępnymi bez recepty lekami zmniejszającymi obrzęk błony śluzowej nosa (pseudoefedryna, fenylefryna), głównie u kobiet.
- Leki: NLPZ, inhibitory pompy protonowej, SSRI i inne (mikroskopowe zapalenie jelita grubego), inhibitory punktów kontrolnych (zapalenie immunologiczne), każdy antybiotyk (C. diff).
- Palenie: wiąże się z mikroskopowym zapaleniem jelita grubego, a palacze zapadają na nie wcześniej (NIDDK).
- Choroby towarzyszące: celiakia, reumatoidalne zapalenie stawów, choroby tarczycy i cukrzyca typu 1 występują częściej przy mikroskopowym zapaleniu jelita grubego. Więcej w artykule o celiakii a nietolerancji glutenu.
Objawy zapalenia jelita grubego
NIDDK i Cleveland Clinic wymieniają te częste objawy:
- biegunka, wodnista lub z krwią, śluzem albo ropą;
- skurcze i ból brzucha, wzdęcia;
- parcie na stolec i tenesmus (poczucie, że trzeba się wypróżnić, nawet gdy jelito jest puste);
- gorączka, zmęczenie, nudności, utrata masy ciała i apetytu, głównie w ciężkiej chorobie;
- poza przewodem pokarmowym w IBD: ból stawów, podrażnienie oczu, guzki lub owrzodzenia skóry.
Biegunka z krwią sugeruje wrzodziejące, zakaźne lub niedokrwienne zapalenie jelita grubego. Wodnista biegunka bez krwi, czasem w nocy, sugeruje mikroskopowe zapalenie jelita grubego. Nagły ból, po którym pojawia się krwawienie u osoby starszej, sugeruje niedokrwienne zapalenie jelita grubego. Biegunka w trakcie lub po antybiotykach sugeruje C. diff. Szerszy obraz znajdziesz w naszym przewodniku o przyczynach biegunki i kiedy się niepokoić oraz na stronie o krwawieniu z odbytu.
Objawy zaostrzenia wrzodziejącego zapalenia jelita grubego
NIDDK ocenia zaostrzenia według częstości stolców: choroba łagodna oznacza mniej niż cztery wypróżnienia dziennie, czasem z krwią; ciężka oznacza więcej niż sześć dziennie z krwią przez większość czasu; piorunująca oznacza ponad 10 krwawych wypróżnień dziennie. Gorączka, szybkie tętno, utrata masy ciała i zmęczenie świadczą o cięższej chorobie.
Zapalenie jelita grubego a choroba Leśniowskiego-Crohna a IBS
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego dotyczy tylko okrężnicy i odbytnicy, w sposób ciągły od odbytnicy ku górze. Choroba Leśniowskiego-Crohna może obejmować każdy odcinek przewodu pokarmowego, od jamy ustnej do odbytu (MedlinePlus). Nasz przewodnik o chorobie Leśniowskiego-Crohna wyjaśnia jej badania i leczenie.
Zespół jelita drażliwego (IBS) powoduje ból i biegunkę lub zaparcie bez zapalenia, więc kalprotektyna jest zwykle prawidłowa, a kolonoskopia, jeśli ją wykonano, jest często prawidłowa. Mikroskopowe zapalenie jelita grubego jest klasycznym naśladowcą IBS: odróżnić je mogą tylko wycinki.
Jak rozpoznaje się zapalenie jelita grubego?
Lekarze zaczynają od wywiadu (antybiotyki, podróże, nowe leki, immunoterapia, historia rodzinna) i badania, a następnie zlecają badania, aby potwierdzić zapalenie jelita grubego, ocenić jego ciężkość i wykluczyć choroby naśladujące (NIDDK).
Badania kału
- Testy na toksynę i PCR w kierunku C. difficile: AGA (2026) preferuje wieloetapowe badanie dla najlepszej dokładności i odradza rutynowego „testu wyleczenia” po leczeniu.
- Posiew kału w poszukiwaniu szkodliwych bakterii oraz badanie w kierunku jaj i pasożytów, gdy prawdopodobne były podróże lub kontakt z wodą.
- Kalprotektyna w kale, białko uwalniane przez neutrofile w zapalonym jelicie, i laktoferyna w kale: oba wskazują zapalenie i pomagają odróżnić IBD od IBS.
Badania krwi
- Morfologia krwi: niska hemoglobina wskazuje na niedokrwistość z powodu krwawienia lub słabego wchłaniania żelaza; wysoka liczba białych krwinek sugeruje zakażenie lub ciężki stan zapalny.
- Białko C-reaktywne (CRP) i OB: markery stanu zapalnego służące do oceny ciężkości i śledzenia leczenia.
- Albumina: niski poziom odzwierciedla ciężki stan zapalny, utratę białka lub niedożywienie.
- Czynność nerek i elektrolity, takie jak potas: biegunka może powodować odwodnienie z zaburzeniami elektrolitowymi; w zakażeniu C. diff kreatynina powyżej 1,5 razy wartości wyjściowej oznacza ciężkie zakażenie.
- Mleczany przy podejrzeniu niedokrwienia: MedlinePlus zaznacza, że ostre niedokrwienie jelita może podnosić liczbę białych krwinek i kwas mlekowy.
- Przeciwciała w celiakii, gdy podejrzewa się mikroskopowe zapalenie jelita grubego.
Kolonoskopia, sigmoidoskopia i badania obrazowe
Kolonoskopia (cała okrężnica) lub elastyczna sigmoidoskopia (odbytnica i dolna część okrężnicy) z wycinkami potwierdza wrzodziejące zapalenie jelita grubego, pokazuje jego zasięg i wyklucza inne choroby (NIDDK). Wycinki są jedynym sposobem rozpoznania mikroskopowego zapalenia jelita grubego, nawet gdy błona śluzowa wygląda prawidłowo. Tomografia komputerowa pomaga przy podejrzeniu niedokrwiennego zapalenia jelita grubego i powikłań; badanie z 2026 roku obejmujące 174 pacjentów zwalidowało skalę TK do przewidywania ciężkiego niedokrwiennego zapalenia jelita grubego.
Kalprotektyna w kale i inne kluczowe wyniki badań
Kalprotektynę podaje się w µg/g stolca (ta sama wartość w mg/kg, jednostce w stylu SI). Wartości graniczne zależą od laboratorium i zadawanego pytania, więc zawsze czytaj zakres referencyjny z własnego wyniku.
| Badanie i wynik (jednostka amerykańska / SI) | Sytuacja | Co zwykle oznacza |
|---|---|---|
| Kalprotektyna w kale poniżej 50 µg/g (50 mg/kg) | Nowa biegunka, pytanie IBD czy IBS | IBD mało prawdopodobne (łączna czułość 93%, swoistość 94% przy tej wartości granicznej) |
| Kalprotektyna w kale 50-150 µg/g (50-150 mg/kg) | Wartość graniczna | Większość osób nie ma IBD; może być wskazane powtórzenie badania |
| Kalprotektyna w kale poniżej 150 µg/g (150 mg/kg) | Znane wrzodziejące zapalenie jelita grubego, bez objawów | Wykluczono czynny stan zapalny; można uniknąć rutynowej kolonoskopii (AGA) |
| Kalprotektyna w kale powyżej 150 µg/g (150 mg/kg) | Znane wrzodziejące zapalenie jelita grubego, objawy umiarkowane do ciężkich | Czynna choroba; uzasadnia zmianę leczenia (AGA) |
| CRP poniżej 3 mg/l (0,3 mg/dl) | Większość zdrowych dorosłych | Brak wyraźnego stanu zapalnego; 10-100 mg/l (1-10 mg/dl) to umiarkowany wzrost |
| OB (metoda Westergrena) poniżej 15-20 mm/h (mężczyźni), 20-30 mm/h (kobiety) | Dorośli, granice rosną po 50. roku życia | Wyższe wartości sugerują zapalenie, niedokrwistość lub inne przyczyny |
| Białe krwinki powyżej 15 000/µl (15 × 10⁹/l) | Zakażenie C. difficile | Ciężkie zakażenie, większe ryzyko nawrotu (AGA 2026) |
| Kreatynina powyżej 1,5 razy wartości wyjściowej | Zakażenie C. difficile | Ciężkie zakażenie (AGA 2026) |
Jak czytać wyniki
Prawidłowa kalprotektyna z prawidłowymi badaniami krwi uspokaja i często wskazuje na IBS lub krótkie zakażenie. Wysoka kalprotektyna mówi, że jelito jest zapalone, ale nie dlaczego, więc nadal potrzebne są badania w kierunku zakażeń i często kolonoskopia. U niemowląt kalprotektyna jest niewiarygodna w alergicznym zapaleniu odbytnicy i okrężnicy. U osoby ze znanym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego AGA sugeruje, że prawidłowy biomarker bez objawów może zastąpić rutynową kolonoskopię, natomiast wysoki marker bez objawów lub objawy z prawidłowym markerem powinny prowadzić do endoskopii.
Rodzaje zapalenia jelita grubego w skrócie
| Typ | Typowa osoba i objawy | Kluczowe badanie | Główne leczenie |
|---|---|---|---|
| Wrzodziejące zapalenie jelita grubego | Często 15-30 lat; biegunka z krwią, parcie na stolec | Kolonoskopia z wycinkami; kalprotektyna, CRP | 5-ASA, steroidy, leki biologiczne, małe cząsteczki |
| Mikroskopowe zapalenie jelita grubego | Średnio 60-65 lat, głównie kobiety; wodnista biegunka bez krwi | Wycinki z prawidłowo wyglądającej okrężnicy | Odstawienie leków wyzwalających; budezonid |
| Niedokrwienne zapalenie jelita grubego | Osoby starsze z chorobą naczyń; nagły ból, potem krwawienie | TK, kolonoskopia; WBC, mleczany | Płyny, odpoczynek jelit; operacja w ciężkich przypadkach |
| Zapalenie jelita grubego C. difficile | Po antybiotykach, pobycie w szpitalu, 65+; wodnista biegunka, gorączka | Testy na toksynę i PCR w kale | Fidaksomycyna lub wankomycyna; terapia mikrobiotą przy nawrotach |
| Inne zakaźne zapalenie jelita grubego | Narażenie przez żywność, wodę lub podróże | Posiew kału, panel patogenów, jaja i pasożyty | Płyny; antybiotyki lub leki przeciwpasożytnicze w razie potrzeby |
| Zapalenie po inhibitorach punktów kontrolnych | Osoby na immunoterapii nowotworów | Endoskopia z wycinkiem | Kortykosteroidy; infliksymab lub wedolizumab |
| Alergiczne zapalenie odbytnicy i okrężnicy | Zdrowe niemowlęta; stolce ze smużkami krwi | Kliniczne: poprawa po usunięciu czynnika wyzwalającego | Eliminacja nabiału z diety matki lub mieszanka silnie hydrolizowana |
Jak leczy się zapalenie jelita grubego?
Leczenie wrzodziejącego zapalenia jelita grubego
Celem jest kontrola zaostrzeń, utrzymanie remisji i wygojenie błony śluzowej (MedlinePlus). Opcje obejmują 5-aminosalicylany (mesalazynę, sulfasalazynę) w chorobie łagodnej do umiarkowanej, krótkie kuracje kortykosteroidami, leki immunosupresyjne, leki biologiczne i leki małocząsteczkowe. W wytycznych „żywych” z 2024 roku Amerykańskie Towarzystwo Gastroenterologiczne (AGA) zaleca infliksymab, golimumab, wedolizumab, tofacytynib, upadacytynib, ustekinumab, ozanimod, etrasimod, risankizumab i guselkumab w umiarkowanym do ciężkiego wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego oraz sugeruje wczesne stosowanie terapii zaawansowanych zamiast czekania na niepowodzenie 5-ASA. Usunięcie okrężnicy leczy chorobę i stosuje się je, gdy leki zawodzą, przy dysplazji lub raku albo w powikłaniach, takich jak megacolon toxicum. Na ból preferowany jest paracetamol: NLPZ mogą nasilać objawy (NIDDK).
W badaniu z 2026 roku w USA obejmującym 3893 dorosłych z nowo rozpoznanym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego 5-letnie ryzyko hospitalizacji związanej z IBD wynosiło 11%, a kolektomii 6%. Zobacz też dlaczego zaostrzenia wracają w remisji IBD.
Leczenie mikroskopowego zapalenia jelita grubego
Rzuć palenie i zweryfikuj leki, które mogą je wywoływać. Leczeniem pierwszego rzutu jest budezonid, 9 mg dziennie przez 6 do 8 tygodni, który skutecznie wywołuje remisję; nawroty są częste, a opcje długoterminowe obejmują budezonid w małej dawce, środki wiążące kwasy żółciowe, leki przeciwbiegunkowe i, w przypadkach opornych, terapie zaawansowane (Annual Review of Medicine, 2026).
Leczenie C. difficile
Przegląd ekspercki AGA z 2026 roku preferuje fidaksomycynę 200 mg dwa razy dziennie przez 10 dni, a wankomycynę doustnie 125 mg cztery razy dziennie przez 10 dni uznaje za dopuszczalną alternatywę; metronidazolu nie należy stosować poza chorobą piorunującą. Terapie oparte na mikrobiocie oferuje się po drugim nawrocie. MedlinePlus zaznacza, że nawet 1 na 5 zakażeń wraca.
Leczenie niedokrwiennego zapalenia jelita grubego
Większość epizodów jest przemijająca i leczy się je płynami, odpoczynkiem jelit i leczeniem przyczyny. W metaanalizie z 2024 roku obejmującej 12 420 pacjentów 15% wymagało operacji; niedokrwienne zapalenie jelita grubego po stronie prawej (także 15% przypadków) wiązało się z wyższą śmiertelnością i częstszą operacją. Obszerny przegląd zaznacza, że rozpoznanie stawia się przy zgłoszeniu się tylko u 9% pacjentów, więc szybkie badanie obrazowe ma znaczenie.
Zapalenie po inhibitorach punktów kontrolnych i alergiczne zapalenie
Zapalenie jelita grubego po inhibitorach immunologicznych punktów kontrolnych leczy się kortykosteroidami, a w razie potrzeby infliksymabem lub wedolizumabem (przegląd z 2023 roku). Alergiczne zapalenie odbytnicy i okrężnicy u niemowląt leczy się najmniej restrykcyjną dietą: eliminacją nabiału z diety matki u dzieci karmionych piersią lub mieszanką silnie hydrolizowaną, z wcześniejszym ponownym wprowadzeniem po ustąpieniu zapalenia (przegląd z 2025 roku).
Dieta w zapaleniu jelita grubego: co jeść
Żaden konkretny pokarm nie wywołuje wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, a badacze nie znaleźli pokarmów, które nasilałyby je u wszystkich (NIDDK). Podczas zaostrzenia MedlinePlus sugeruje:
- małe posiłki w ciągu dnia i wodę w małych, częstych łykach;
- mniej produktów bogatych w błonnik (otręby, fasola, orzechy, nasiona, popcorn) oraz tłustych, smażonych potraw;
- ograniczenie produktów mlecznych przy nietolerancji laktozy;
- dzienniczek żywieniowy, by rozpoznać własne czynniki wyzwalające, z pomocą dietetyka, jeśli tracisz na wadze.
Po C. diff AGA zaleca zróżnicowaną dietę bogatą w owoce i warzywa z błonnikiem rozpuszczalnym i nierozpuszczalnym; babka płesznik (psyllium) może zwiększyć objętość stolca po wyzdrowieniu. NIDDK zaznacza, że lekarze mogą zalecić wapń i witaminę D, aby spowolnić utratę masy kostnej we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego.
Profilaktyka i długoterminowa kontrola
- Unikaj zbędnych antybiotyków, zwłaszcza po przebytym zakażeniu C. diff, i dokładnie myj ręce: środki dezynfekcyjne na bazie alkoholu nie zawsze działają na C. diff (MedlinePlus).
- Kontroluj ciśnienie krwi, cholesterol i cukrzycę oraz rzuć palenie, aby chronić naczynia krwionośne jelit.
- Przyjmuj leczenie podtrzymujące wrzodziejące zapalenie jelita grubego, nawet gdy czujesz się dobrze; przed każdą zmianą skonsultuj się z zespołem leczącym.
- Wrzodziejące zapalenie jelita grubego z czasem zwiększa ryzyko raka jelita grubego, zwłaszcza gdy zajęta jest jedna trzecia okrężnicy lub więcej (NIDDK), dlatego planuje się kolonoskopie nadzorcze. Więcej o objawach raka jelita grubego i badaniach przesiewowych.
Zapalenie jelita grubego u dzieci, osób starszych i w ciąży
U niemowląt smużki krwi w stolcu przy prawidłowym wzroście często wskazują na alergiczne zapalenie odbytnicy i okrężnicy, które mija z czasem. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego może spowalniać wzrost i dojrzewanie u dzieci. Mikroskopowe zapalenie jelita grubego występuje także u dzieci: seria z Mayo Clinic z 2026 roku obejmowała 42 przypadki (mediana wieku 12,5 roku), przy czym budezonid był najskuteczniejszy, ale nawroty były częste. U osób starszych należy myśleć o mikroskopowym i niedokrwiennym zapaleniu jelita grubego, przeglądać leki i obserwować objawy odwodnienia. W ciąży należy kontynuować leczenie IBD pod opieką specjalisty: opis przypadku z 2025 roku o ciężkim zaostrzeniu po odstawieniu leczenia podkreśla, że dobre przestrzeganie zaleceń utrzymuje częstość powikłań blisko poziomu u kobiet niebędących w ciąży.
Kiedy iść do lekarza
Zgłoś się do lekarza, jeśli biegunka trwa dłużej niż kilka dni, jeśli w stolcu jest krew, ból brzucha nie ustępuje, biegunka pojawia się w trakcie lub po antybiotykach albo wodnista biegunka trwa kilka tygodni. MedlinePlus radzi dzwonić przy każdym krwawym stolcu po antybiotykach lub przy pięciu lub więcej epizodach biegunki dziennie trwających dłużej niż 1 do 2 dni.
Zadzwoń pod numer 112 lub jedź na izbę przyjęć przy silnym bólu brzucha, wzdętym twardym brzuchu, silnym krwawieniu z odbytu, omdleniu, wysokiej gorączce ze splątaniem lub objawach ciężkiego odwodnienia (brak moczu, zawroty głowy przy staniu). Osoby na immunoterapii nowotworów powinny niezwłocznie zgłaszać zespołowi onkologicznemu każdą nową biegunkę.
Najnowsze postępy naukowe w zapaleniu jelita grubego
Nowe wytyczne dotyczące wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (ACG 2025, AGA 2024)
Amerykańskie Kolegium Gastroenterologii zaktualizowało w czerwcu 2025 roku wytyczne dla dorosłych z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, stosując metodę GRADE. Opiera się na „żywych” wytycznych AGA z 2024 roku, które szeregują leki według skuteczności i zalecają wczesną terapię zaawansowaną w chorobie umiarkowanej do ciężkiej zamiast powolnego zwiększania intensywności leczenia. Dla Ciebie oznacza to szybszy dostęp do skutecznego leczenia.
Inhibitory IL-23 i modulatory receptora S1P
Trzy przeciwciała blokujące podjednostkę p19 interleukiny 23 są obecnie zalecane przez AGA we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego. W badaniach LUCENT (NCT03518086, NCT03524092) remisja kliniczna po roku wyniosła 49,9% przy mirikizumabie wobec 25,1% przy placebo. W badaniu QUASAR (NCT04033445) guselkumab uzyskał 50% remisji w 44. tygodniu przy dawce co 4 tygodnie wobec 19% przy placebo. W badaniach INSPIRE i COMMAND (NCT03398148, NCT03398135) risankizumab działał niezależnie od tego, czy pacjenci wcześniej nie odpowiedzieli na inne leki zaawansowane. Etrasimod, doustny modulator receptora sfingozyno-1-fosforanu (S1P), jest wymieniany w bazie ChEMBL jako zatwierdzony we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego od 2023 roku. Sieciowa metaanaliza z 2026 roku wykazała, że leki anty-p19 miały najkorzystniejszy profil bezpieczeństwa, choć pewność tych szacunków była mniejsza.
Obefazimod, pierwsza w swojej klasie tabletka
Obefazimod to lek doustny, który zwiększa ilość jednego mikroRNA, miR-124. W 96-tygodniowym otwartym przedłużeniu fazy 2b 52,5% z 217 pacjentów było w remisji klinicznej w 96. tygodniu. Dwa badania fazy 3 z indukcją (ABTECT, NCT05507203 i NCT05507216, około 1275 pacjentów) zakończono w 2025 roku, a badanie podtrzymujące NCT05535946 trwa. W sieciowej metaanalizie z 2026 roku obefazimod znalazł się wśród najskuteczniejszych opcji u pacjentów dotąd nieleczonych terapiami zaawansowanymi.
C. difficile: wytyczne AGA 2026 i terapie mikrobiotą
Przegląd ekspercki AGA z 2026 roku czyni fidaksomycynę preferowanym wyborem pierwszego rzutu, oferuje zatwierdzone przez FDA produkty z mikrobioty kałowej (fecal microbiota, live-jslm; fecal microbiota spores, live-brpk) lub klasyczny przeszczep po drugim nawrocie oraz odradza probiotyki w zapobieganiu C. diff. Towarzyszący przegląd z 2026 roku dla osób z IBD zaleca wykluczanie C. diff u każdego z IBD z nową lub nasilającą się biegunką i kontynuowanie leczenia IBD w trakcie zakażenia.
Mikroskopowe zapalenie jelita grubego: szersze kryteria
Metaanaliza z 2026 roku obejmująca 1370 pacjentów z „niepełnym” mikroskopowym zapaleniem jelita grubego (wycinki nie w pełni spełniające kryteria) wykazała, że 46% przyjmowało leki związane z chorobą, a 85% uzyskało remisję po budezonidzie. Autorzy sugerują poszerzenie kryteriów rozpoznania.
Jakie badania mogą pomóc?
Zapytaj lekarza o:
- kał: toksyna/PCR C. difficile, posiew kału lub panel patogenów, jaja i pasożyty, kalprotektyna lub laktoferyna w kale;
- morfologię krwi (hemoglobina, białe krwinki, płytki) i badania gospodarki żelaznej z ferrytyną;
- CRP i OB do oceny stanu zapalnego;
- albuminę, czynność nerek, sód i potas;
- przeciwciała w celiakii (tTG-IgA) przy podejrzeniu mikroskopowego zapalenia jelita grubego lub przewlekłej biegunki;
- kolonoskopię z wycinkami, gdy objawy się utrzymują lub markery są wysokie.
Słowniczek
- Zapalenie jelita grubego (colitis): zapalenie okrężnicy (jelita grubego).
- Zapalenie odbytnicy: zapalenie ograniczone do odbytnicy.
- Kalprotektyna w kale: białko stolca pochodzące z białych krwinek, którego poziom rośnie, gdy jelito jest zapalone.
- Nieswoiste zapalenie jelit (IBD): przewlekłe zapalenie immunologiczne jelit, głównie wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna.
- Lek biologiczny: lek będący przeciwciałem, który blokuje określony sygnał odpornościowy (na przykład TNF, integryny lub IL-23).
- Megacolon toxicum: niebezpieczne rozszerzenie zapalnie zmienionej okrężnicy wymagające pomocy w trybie nagłym.
- Terapia mikrobiotą kałową: przeniesienie zdrowych bakterii jelitowych w celu zapobiegania nawracającym zakażeniom C. diff.
Najczęstsze pytania
Co powoduje zapalenie jelita grubego?
Zakażenia, takie jak C. diff, choroby immunologiczne, zmniejszony przepływ krwi, leki (NLPZ, immunoterapia nowotworów), promieniowanie oraz alergia na białka pokarmowe u niemowląt.
Jak rozpoznaje się zapalenie jelita grubego?
Za pomocą badań kału (zakażenie, kalprotektyna), badań krwi (morfologia, CRP, albumina, czynność nerek) i, gdy objawy się utrzymują, kolonoskopii z wycinkami; TK pomaga przy podejrzeniu niedokrwiennego zapalenia jelita grubego.
Jak leczy się zapalenie jelita grubego?
Zależnie od przyczyny: antybiotyki w zakażeniu C. diff, budezonid w mikroskopowym zapaleniu jelita grubego, leczenie wspomagające w większości niedokrwiennych zapaleń jelita grubego i leki przeciwzapalne we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego.
Jakie są rodzaje zapalenia jelita grubego?
Wrzodziejące, mikroskopowe, niedokrwienne i zakaźne zapalenie jelita grubego (w tym C. difficile), polekowe i po inhibitorach punktów kontrolnych, alergiczne zapalenie odbytnicy i okrężnicy niemowląt, popromienne i odcinka wyłączonego z pasażu.
Czym jest zapalenie odbytnicy?
Zapalenie odbytnicy to zapalenie samej odbytnicy. We wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego jest to postać najbardziej ograniczona: w norweskiej kohorcie 736 pacjentów 43% miało zapalenie odbytnicy w chwili rozpoznania, a ryzyko rozszerzenia się choroby było w niej najwyższe (7,5% rocznie), więc kontrola ma znaczenie.
Jakie są objawy zaostrzenia wrzodziejącego zapalenia jelita grubego?
Częstsze i pilniejsze wypróżnienia, krew lub śluz w stolcu, skurcze i tenesmus. Więcej niż sześć krwawych stolców dziennie, gorączka lub szybkie tętno świadczą o ciężkim zaostrzeniu wymagającym pilnej pomocy.
Jakie są wytyczne leczenia wrzodziejącego zapalenia jelita grubego?
Wytyczne ACG 2025 i AGA 2024 dostosowują leczenie do ciężkości i zasięgu: 5-ASA w chorobie łagodnej do umiarkowanej oraz wczesne leki biologiczne lub małocząsteczkowe w chorobie umiarkowanej do ciężkiej, z biomarkerami, takimi jak kalprotektyna i CRP, do monitorowania odpowiedzi.
Jakie leki stosuje się w zapaleniu jelita grubego?
W IBD: mesalazyna, steroidy, azatiopryna, leki biologiczne (infliksymab, wedolizumab, mirikizumab, guselkumab, risankizumab) i tabletki (tofacytynib, upadacytynib, ozanimod, etrasimod). W C. diff: fidaksomycyna lub wankomycyna. Na ból unikaj NLPZ.
Źródła
- Rubin DT et al. — ACG Clinical Guideline Update: Ulcerative Colitis in Adults — Am J Gastroenterol, 2025 — doi.org
- Singh S et al. — AGA Living Guideline: Moderate-to-Severe Ulcerative Colitis — Gastroenterology, 2024 — doi.org
- Singh S et al. — AGA Guideline on Biomarkers in Ulcerative Colitis — Gastroenterology, 2023 — doi.org
- Waugh N et al. — Faecal calprotectin testing: systematic review — Health Technol Assess, 2013 — doi.org
- Lewis JD et al. — Incidence and Prevalence of IBD in the United States — Gastroenterology, 2023 — doi.org
- Ahuja D et al. — Outcomes of Newly Diagnosed IBD in the US, 2007-2023 — Clin Gastroenterol Hepatol, 2026 — doi.org
- Hjelle H et al. — Long-term changes in ulcerative colitis extent (HUNT) — Scand J Gastroenterol, 2026 — doi.org
- D'Haens G et al. — Mirikizumab for Ulcerative Colitis (LUCENT) — N Engl J Med, 2023 — doi.org
- Rubin DT et al. — Guselkumab in ulcerative colitis (QUASAR) — Lancet, 2025 — doi.org
- Panaccione R et al. — Risankizumab by prior advanced therapy (INSPIRE, COMMAND) — J Crohns Colitis, 2025 — doi.org
- Vermeire S et al. — Obefazimod: 96-week phase 2b maintenance study — J Crohns Colitis, 2025 — doi.org
- Olivera PA et al. — Advanced Therapies for Ulcerative Colitis: Network Meta-Analysis — Clin Gastroenterol Hepatol, 2026 — doi.org
- Abivax — Obefazimod induction trial (ABTECT-1, NCT05507203) — ClinicalTrials.gov — clinicaltrials.gov
- Abivax — Obefazimod induction trial (ABTECT-2, NCT05507216) — ClinicalTrials.gov — clinicaltrials.gov
- Abivax — Obefazimod maintenance trial (NCT05535946) — ClinicalTrials.gov — clinicaltrials.gov
- Fischer M et al. — AGA Update on C. difficile Infection in Adults — Clin Gastroenterol Hepatol, 2026 — doi.org
- Khanna S et al. — AGA Update on C. difficile Infection in IBD — Gastroenterology, 2026 — doi.org
- Peery AF et al. — AGA Guideline on Fecal Microbiota-Based Therapies — Gastroenterology, 2024 — doi.org
- Ghoneim S et al. — Microscopic Colitis: Diagnosis and Management — Annu Rev Med, 2026 — doi.org
- Tome J et al. — Incomplete Microscopic Colitis: Meta-Analysis — Inflamm Bowel Dis, 2026 — doi.org
- Hernández Díaz LM et al. — Microscopic colitis in children: systematic review — J Pediatr Gastroenterol Nutr, 2026 — doi.org
- Qian W et al. — Surgery in ischemic colitis: meta-analysis — World J Surg, 2024 — doi.org
- Maimone A et al. — Colon ischemia: a comprehensive review — Clin Res Hepatol Gastroenterol, 2021 — doi.org
- Goraya MHN et al. — Ischemic colitis and oral decongestants: systematic review — J Clin Transl Res, 2023 — pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Valtchev L et al. — CT severity score in ischemic colitis — Eur Radiol, 2026 — doi.org
- Dougan M et al. — AGA Update on Immune Checkpoint Inhibitor Colitis — Gastroenterology, 2021 — doi.org
- Kiparizoska S et al. — Treatment paradigms in immune-checkpoint inhibitor colitis — Curr Opin Gastroenterol, 2023 — doi.org
- Chu DHT et al. — Risk factors for immune checkpoint inhibitor colitis — Cancer Immunol Immunother, 2026 — doi.org
- Moreno-Mendoza DI et al. — Ischemic colitis in ulcerative colitis during pregnancy: case report — Cureus, 2025 — doi.org
- Leney M et al. — Food Protein-Induced Allergic Proctocolitis — Curr Gastroenterol Rep, 2025 — doi.org
- NIDDK — Ulcerative Colitis (facts, symptoms, diagnosis, treatment) — NIH — niddk.nih.gov
- NIDDK — Microscopic Colitis — NIH — niddk.nih.gov
- CDC — About C. diff — CDC — cdc.gov
- MedlinePlus — Ulcerative colitis — Medical Encyclopedia — medlineplus.gov
- MedlinePlus — Pseudomembranous colitis — Medical Encyclopedia — medlineplus.gov
- MedlinePlus — Intestinal ischemia and infarction — Medical Encyclopedia — medlineplus.gov
- MedlinePlus — Crohn disease — Medical Encyclopedia — medlineplus.gov
- MedlinePlus — C-reactive protein — Medical Encyclopedia — medlineplus.gov
- MedlinePlus — Sed rate (ESR) — Medical Encyclopedia — medlineplus.gov
- Cleveland Clinic — Colitis — Health Library — my.clevelandclinic.org
- EMBL-EBI — ChEMBL: mirikizumab and etrasimod — ChEMBL — ebi.ac.uk
Dalsza lektura
- Przewlekła biegunka: jakie badania kału wykonać
- Badanie krwi w chorobie Leśniowskiego-Crohna: wskazówki 10 lat wcześniej
- Badanie kału zmniejsza śmiertelność z powodu raka jelita grubego o 43%
- Konsystencja stolca: skala bristolska wyjaśniona
- Panel badań gospodarki żelaznej: ferrytyna i TIBC wyjaśnione
- Niska albumina: przyczyny, objawy, kiedy się niepokoić
Zrozum wyniki badań dzięki AI DiagMe
Diagnostyka zapalenia jelita grubego przynosi wiele wyników naraz: kalprotektynę, CRP, OB, morfologię, albuminę, potas, czynność nerek i wyniki badań kału. AI DiagMe odczytuje Twój wynik badań w kilka minut, wyjaśnia każdą wartość prostym językiem, wskazuje, co może świadczyć o stanie zapalnym, zakażeniu lub niedokrwistości, i podpowiada pytania do lekarza. Prześlij wyniki badań do AI DiagMe, aby otrzymać czytelny, osobisty raport.
