GFAP тестот од крв сè уште не е начин да се постави дијагноза на мултиплекс склероза (МС), но брзо станува начин таа да се следи. Студија објавена во JAMA Neurology во август 2026 година го следела протеинот GFAP кај повеќе од 2 300 луѓе со мултиплекс склероза и покажала дека неговото ниво во крвта е поврзано со бавното, тивко влошување што се случува меѓу нападите. Во оваа статија ќе дознаете што мери GFAP, по што се разликува од неврофиламентите што веќе се користат во истражувањата, што овие резултати докажуваат, а што не, и кои прашања вреди да ги поставите на следниот преглед кај невролог.
Што всушност мереше студијата од август 2026
Истражувачите од Универзитетот во Базел и Универзитетот на Калифорнија во Сан Франциско споиле две групи пациенти следени многу години: швајцарската кохорта за МС и студијата EPIC во Сан Франциско. Заедно опфатиле 2 329 луѓе и повеќе од 18 600 мерења од крв, а некои учесници биле следени повеќе од десет години. На секои шест до дванаесет месеци, од обично земање крв биле мерени два протеини: GFAP (глијален фибриларен кисел протеин) и NfL (лесен синџир на неврофиламентите).
Прашањето беше тесно и практично. Може ли некој од двата протеини однапред да најави прогресија независна од нападите, медицинскиот поим за попреченост што полека расте без очигледен напад? GFAP можеше. Луѓето чиј GFAP бил висок за нивната возраст имале околу 40% поголема веројатност да се влошат пред следната закажана контрола. А кога GFAP опаѓал во првите две години од лекувањето, ризикот од подоцнежно влошување значително се намалувал.
Авторите посочиле и истражувачка примена: изборот на учесници според GFAP би можел да го намали бројот на учесници потребни во клиничките испитувања насочени кон прогресијата за околу една петтина. Тоа е важно, бидејќи прогресивните форми на болеста најтешко се истражуваат.
GFAP и NfL опишуваат две различни работи
Двата протеини често се спомнуваат заедно, но потекнуваат од различни клетки и носат различни пораки. NfL истекува од оштетените нервни влакна, па расте за време и околу нападот. GFAP доаѓа од астроцитите, потпорните клетки на мозокот и 'рбетниот мозок, и го следи бавниот процес во позадина, а не акутното влошување.
| Карактеристика | NfL (лесен синџир на неврофиламентите) | GFAP (глијален фибриларен кисел протеин) |
|---|---|---|
| Клетка од која потекнува | Нервни влакна (аксони) | Астроцити, потпорните клетки на мозокот |
| На што укажува порастот | Акутно воспаление, нови лезии, напад | Бавна прогресија меѓу нападите |
| Временска рамка на сигналот | Недели до месеци | Месеци до години |
| Влијание на возраста | Да, резултатите се прилагодуваат на возраста | Да, како и на полот и телесната тежина |
| Достапност во 2026 | Специјализирани и истражувачки центри | Главно истражувачки кохорти |
Токму таа комплементарност е практичната поента. Употребени заедно, двата показатели опишуваат различни половини на истата болест, и затоа сегашните истражувања ги мерат двата наместо да избираат еден.
Што менува ова за Вас, а што не
Три работи треба да се кажат јасно.
Прво, ова е показател за следење, а не тест за скрининг. GFAP расте при многу состојби што го оштетуваат мозокот, а природно расте и со возраста. Една сурова вредност сама по себе значи многу малку, и затоа истражувачите работеле со резултати прилагодени на возраста, а не со обични бројки.
Второ, мултиплекс склерозата и понатаму се дијагностицира исто како лани. Нашиот преглед ги опишува симптомите, причините и дијагнозата на мултиплекс склероза. Дијагнозата се заснова на клиничката слика, наодите од магнетна резонанца и, кога е потребно, на анализа на 'рбетната течност. Ниту еден протеин во крвта не го заменува тоа.
Трето, GFAP сè уште не е дел од рутинската здравствена заштита во повеќето земји, вклучително и во Северна Македонија. Методите користени во овие кохорти се ултрачувствителни истражувачки платформи, и не постои договорен праг што лабораторијата би можела денес да го испечати на Вашиот наод. Ако Вашиот невролог спомене GFAP, тоа обично ќе биде во рамките на студија или специјализиран центар.
Она што навистина се менува е разговорот. Досега тивката прогресија главно се препознаваше дополнително, откако функцијата веќе ќе опаднеше. Показател што се поместува пред тестот на одење им дава на лекарите нешто порано на што можат да реагираат.
Најнови научни сознанија
Четири публикации од последните три години објаснуваат како GFAP од лабораториски куриозитет стана веродостојна алатка за следење.
Во 2023 година швајцарски тим директно ги спореди GFAP и NfL кај 355 луѓе. Пациентите со прогресивна болест што се влошувала имале јасно повисок GFAP од стабилните пациенти, дури и по земање предвид на NfL, а повисокиот GFAP одел заедно со побрзо губење на сивата маса на магнетна резонанца. Што значи тоа за Вас: двата показатели веќе раскажувале различни приказни, а GFAP бил оној поврзан со постојаното опаѓање, а не со нападите.
Во 2024 година истата група следела 362 луѓе што започнале лекување што ги намалува Б-клетките, една од силните имунолошки терапии што се користат кај мултиплекс склероза. Оние чиј GFAP останал висок една година по почетокот имале поголема веројатност потоа да се влошат. Што значи тоа за Вас: показателот изгледа реагира на лекувањето, а не само на болеста, и токму тоа го прави корисен за следење.
Преглед од 2025 година во The Lancet Neurology ја опиша состојбата на овие показатели од крв. NfL го одразува оштетувањето на нервните влакна за време на активно воспаление; GFAP е опишан како нов показател на прогресија независна од нападите; трет протеин, CHI3L1, се проучува. Што значи тоа за Вас: областа се движи кон панел од неколку показатели, а не кон еден совршен тест.
Студијата од август 2026 е најголемата од четирите и прва со независна потврда во втора, посебна кохорта. Тоа е важно: резултат што се потврдува во друга земја, со други пациенти и други лекари, е многу посигурен од резултат што се појавува само еднаш. Сепак, сите четири се опсервациски студии, кои покажуваат поврзаност, а не докажуваат причина и последица, и ниту една не утврдила гранична вредност што клиниката денес би можела да ја примени кај поединечен пациент.
Кога да разговарате со Вашиот невролог
Показателите од крв се тема на истражување, но причините да побарате преглед се исти и конкретни:
- Нова или зголемена слабост, трнење, губење на видот или проблеми со рамнотежата што траат подолго од 24 часа
- Постепена промена во текот на месеци во растојанието што можете да го изодите, во спретноста на рацете или во заморот, дури и без јасен напад
- Несакани ефекти или промени во крвната слика додека примате терапија што ја менува болеста
- Несигурност дали сегашното лекување сè уште делува
При нагли невролошки симптоми јавете се на 112. За закажан преглед кај невролог Ви треба упат од матичниот лекар, а терминот се закажува преку системот „Мој термин“. Рутинското лабораториско следење веќе ги придружува повеќето терапии за МС, и корисно е да го разбирате. Посебен водич објаснува како да ги читате резултатите од анализата на крв, а друг ги опишува лошите резултати од анализа на крв. Ако првпат давате крв, го опишуваме и што се случува при земање крв.
Бидејќи мултиплекс склерозата е имунолошки посредувана болест, може да Ви помогнат и сродните страници. Една статија ги прегледува симптомите и лекувањето на автоимуните болести, друга го објаснува автоимуниот панел анализи, а трета го објаснува високиот CRP во крвта.
Речник
| Поим | Значење |
|---|---|
| GFAP | Глијален фибриларен кисел протеин. Структурен протеин на астроцитите што може да се измери во крвта кога овие клетки се активирани или оштетени. |
| NfL | Лесен синџир на неврофиламентите. Протеин што се ослободува кога нервните влакна се оштетени, се користи како показател на активно воспаление. |
| Астроцит | Потпорна клетка на мозокот и 'рбетниот мозок во облик на ѕвезда, што ги храни невроните и помага во контролата на воспалението. |
| PIRA | Прогресија независна од активноста на нападите. Попреченост што постепено расте без препознаен напад. |
| Напад (релапс) | Појава на нови или повторни невролошки симптоми што траат најмалку 24 часа, проследена со делумно или целосно закрепнување. |
| Кохортна студија | Студија што ја следи истата група луѓе низ времето и бележи што им се случува. |
| Резултат прилагоден на возраста | Резултат изразен како отстапување од она што е вообичаено за личност на иста возраст, а не како сурова концентрација. |
| Терапија што ја менува болеста | Долгорочно лекување што има цел да ги намали нападите и да го забави текот на мултиплекс склерозата. |
Често поставувани прашања
Може ли анализа на крв да дијагностицира мултиплекс склероза?
Не. Не постои една анализа на крв што ја потврдува мултиплекс склерозата. Дијагнозата ги комбинира анамнезата, невролошкиот преглед, магнетната резонанца на мозокот и 'рбетниот мозок, а понекогаш и анализата на цереброспиналната течност добиена со лумбална пункција. Анализите на крв главно служат да се исклучат состојби што наликуваат на МС, како одредени инфекции, недостаток на витамини и други автоимуни болести.
Може ли да побарам GFAP тест од мојот лекар?
Во повеќето земји, вклучително и кај нас, одговорот денес е не, бидејќи тестот не се нуди рутински надвор од истражувањата и не постои потврден референтен праг за одлуки кај поединец. Специјализираните центри за МС што учествуваат во студии можеби го мерат. Разумно е да го прашате Вашиот невролог дали неговиот центар учествува во истражувања на биомаркери.
Дали висок GFAP значи дека МС ми се влошува?
Не, сам по себе не значи. Студијата од 2026 покажала повисок просечен ризик во голема група, а не сигурност за која било поединечна личност. GFAP расте и со возраста, се разликува меѓу мажи и жени и се зголемува по други оштетувања на мозокот, како мозочен удар или повреда на главата. Тој е еден сигнал меѓу многуте, што се толкува заедно со симптомите и снимањата.
Дали ова е исто како новите анализи на крв за Алцхајмерова болест?
Не, иако и двете припаѓаат на истото семејство ултрачувствителни анализи на крв. Тестовите за Алцхајмерова болест мерат протеини како p-tau217, поврзани со амилоидната и тау-патологијата. GFAP и NfL се општи показатели на оштетување на мозокот и нервите и се проучуваат кај неколку невролошки болести.
Дали лекувањето на МС бара редовни анализи на крв?
Да, повеќето терапии што ја менуваат болеста бараат периодично следење, обично крвна слика, ензими на црниот дроб, а понекогаш и бубрежна функција, во интервали определени според лекот што го примате. Тоа е одделно од истражувањето на биомаркери и е дел од стандардното следење на безбедноста.
Колку време треба за овие резултати?
Рутинските анализи за безбедност обично се готови за еден до три работни дена; во дел од приватните лаборатории во Северна Македонија крвната слика и биохемиските анализи се готови истиот ден. Истражувачките методи како GFAP се работат во серии и може да траат со недели, што е уште една причина зошто сега не се користат за итни клинички одлуки.
Извори
- National Library of Medicine — Multiple Sclerosis, MedlinePlus, 2026 — medlineplus.gov
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke — Multiple Sclerosis (MS), NIH, 2025 — ninds.nih.gov
- Mayo Clinic — Multiple sclerosis: diagnosis and treatment, 2026 — mayoclinic.org
- Einsiedler M, Sandgren S, Schaedelin S, et al. — Serum Glial Fibrillary Acidic Protein Dynamics, Disease Progression, and Therapy Response in Multiple Sclerosis — JAMA Neurology, 2026 — doi.org/10.1001/jamaneurol.2026.2500
- Meier S, Willemse EAJ, Schaedelin S, et al. — Serum Glial Fibrillary Acidic Protein Compared With Neurofilament Light Chain as a Biomarker for Disease Progression in Multiple Sclerosis — JAMA Neurology, 2023 — doi.org/10.1001/jamaneurol.2022.5250
- Benkert P, et al. — Serum GFAP and Neurofilament Light Chain Levels Reflect Different Mechanisms of Disease Progression under B-Cell Depleting Treatment in Multiple Sclerosis — Annals of Neurology, 2024 — consensus.app
- Chitnis T, Magliozzi R, Abdelhak A, et al. — Blood and CSF biomarkers for multiple sclerosis: emerging clinical applications — The Lancet Neurology, 2025 — doi.org/10.1016/S1474-4422(25)00249-2
- Министерство за здравство на Република Северна Македонија — Закон за здравственото осигурување (упат до специјалист) — zdravstvo.gov.mk
- Биотек лабораторија, Скопје — Ценовник на биохемиски анализи (рок за резултати) — bioteklab.com.mk
Дополнително читање
- Крвна слика: како да ги читате резултатите
- Нормални вредности на крвната слика
- За колку време се добиваат резултатите од крв
- Систематски анализи на крв: дали навистина Ви требаат?
- Анализа на крв на гладно: правила и време
Разберете ги Вашите лабораториски резултати со AI DiagMe
Животот со невролошка болест често значи повторувано лабораториско следење: крвна слика, ензими на црниот дроб, бубрежна функција, витамин Д. Тие бројки лесно се собираат, а тешко се толкуваат сами. AI DiagMe ги чита Вашите резултати, со едноставни зборови објаснува што значи секоја вредност и покажува како се споредува со референтните вредности. Ви помага да разберете и да ги подготвите прашањата; не поставува дијагноза и не го заменува Вашиот лекар.
Добијте толкување на Вашите резултати за неколку минути
