آزمایش خون سلنیوم میزان این عنصر کمیاب را در خون اندازه‌گیری می‌کند و معمولاً برای پاسخ به یکی از دو سؤال تجویز می‌شود: آیا سلنیوم کافی دریافت می‌کنید یا بیش از حد؟ سلنیوم در میان مواد مغذی استثناست، چون این دو پاسخ به هم نزدیک‌اند. فاصله‌ی بین مقدار مورد نیاز روزانه‌ی یک بزرگسال و مقداری که شروع به آسیب‌رسانی می‌کند، در مقایسه با تقریباً هر ماده‌ی معدنی دیگری بسیار کم است؛ به همین دلیل است که StatPearls سلنیوم را ماده‌ای مغذی با محدوده‌ی درمانی-سمی باریک توصیف می‌کند.
در این مقاله یاد می‌گیرید که سلنیوم در بدن چه نقشی دارد، نتیجه‌ی آزمایش پلاسما یا سرم واقعاً چه چیزی را نشان می‌دهد، چه کسانی در ایالات متحده واقعاً در معرض کمبود آن هستند، چرا گردوی برزیلی در هر بحثی درباره‌ی سلنیوم مطرح می‌شود، و کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شده‌ی بزرگ هنگام آزمایش مکمل‌های سلنیوم برای پیشگیری از سرطان به چه نتایجی رسیدند. نکته‌ی صادقانه‌ای که در سراسر این مقاله جاری است: برای اکثر افرادی که رژیم غذایی متنوعی دارند، سلنیوم بیشتر بهتر نیست.
سلنیوم در بدن چه می‌کند
سلنیوم یک عنصر کمیاب است: بدن به مقدار بسیار کمی از آن نیاز دارد، نمی‌تواند آن را بسازد و باید از طریق غذا تأمین شود. پس از جذب، سلنیوم در ساختار خانواده‌ای از حدود ۲۵ پروتئین به نام سلنوپروتئین‌ها جای می‌گیرد و عملاً هر کاری که سلنیوم انجام می‌دهد، از طریق همین پروتئین‌ها صورت می‌گیرد.
دفاع آنتی‌اکسیدانی
شناخته‌شده‌ترین سلنوپروتئین‌ها، گلوتاتیون پراکسیدازها هستند. این آنزیم‌ها پراکسیدها را خنثی می‌کنند؛ پراکسیدها محصولات جانبی واکنش‌پذیر متابولیسم طبیعی هستند که در غیر این صورت به غشای سلولی آسیب می‌رسانند. این همان منشأ شهرت سلنیوم به عنوان یک ماده‌ی معدنی آنتی‌اکسیدان است و شیمی آن را به درستی توصیف می‌کند. اما این به معنای آن نیست که سلنیوم اضافی محافظت بیشتری ایجاد می‌کند؛ تمایزی که در ادامه‌ی این مقاله اهمیت پیدا می‌کند.
متابولیسم هورمون تیروئید
غده‌ی تیروئید نسبت به هر اندام دیگری غلظت بالاتری از سلنیوم دارد. آنزیم‌های وابسته به سلنیوم به نام دیودیناز، تیروکسین (هورمون نسبتاً غیرفعالی که تیروئید عمدتاً ترشح می‌کند) را به تری‌یدوتیرونین، یعنی فرم فعالی که بافت‌های بدن از آن استفاده می‌کنند، تبدیل می‌کنند. سلنوپروتئین‌های دیگر بافت تیروئید را از پراکسید هیدروژنی که در جریان تولید هورمون ایجاد می‌شود محافظت می‌کنند. به همین دلیل است که سلنیوم همواره در کنار آزمایش‌های تیروئید مطرح می‌شود و راهنمای ما توضیح می‌دهد آزمایش خون TSH که معمولاً اولین آزمایش در این بررسی است.
چرا آزمایش خون سلنیوم تجویز می‌شود و چه چیزی را اندازه‌گیری می‌کند
سلنیوم بخشی از پانل آزمایش‌های روتین نیست. پزشک معمولاً به دلیل خاصی آن را درخواست می‌کند: سوءجذب مشکوک، تغذیه طولانی‌مدت از طریق ورید، دیالیز، کاردیومیوپاتی بدون علت مشخص، یا شک به مصرف بیش از حد مکمل.
چندین عنصر کمیاب به این روش آزمایش می‌شوند و هر کدام همان احتیاط تفسیری را می‌طلبند. مقاله مرتبط ما آزمایش خون کرومرا توضیح می‌دهد، در حالی که راهنماهای جداگانه‌ای آزمایش خون روی و آزمایش خون مس.
آنچه نتیجه پلاسما یا سرم نشان می‌دهد
سلنیوم پلاسما و سرم معمول‌ترین روش‌های اندازه‌گیری هستند و دفتر مکمل‌های غذایی NIH اشاره می‌کند که این مقادیر بازتاب دریافت اخیر هستند، نه وضعیت بلندمدت. این مهم‌ترین نکته‌ای است که باید درباره این آزمایش بدانید. نتیجه‌ای که یک هفته پس از شروع مصرف روزانه آجیل برزیلی گرفته شود، با نتیجه‌ای که پیش از آن گرفته شده متفاوت خواهد بود. غلظت سلنیوم در خون کامل، از جمله گلبول‌های قرمز، وضعیت بلندمدت‌تر را نشان می‌دهد، در حالی که محتوای مو و ناخن بازتاب دریافت در طول ماه‌ها یا سال‌هاست.
نشانگرهای عملکردی
دو سلنوپروتئین در پلاسما، گلوتاتیون پراکسیداز ۳ و سلنوپروتئین P، می‌توانند به عنوان نشانگرهای عملکردی وضعیت سلنیوم اندازه‌گیری شوند؛ یعنی نشان می‌دهند آیا سلنیوم کافی برای انجام وظیفه‌اش وجود دارد یا نه، نه صرفاً اینکه چه مقدار از آن موجود است. هر دو یک محدودیت واقعی دارند: التهاب و استرس اکسیداتیو می‌توانند مستقل از سلنیوم بر آن‌ها تأثیر بگذارند، به همین دلیل برخی متخصصان در مورد قابلیت اطمینان آن‌ها در شناسایی کمبود تردید دارند. پژوهش‌ها همچنین نشان می‌دهند این نشانگرها تنها در افرادی که از ابتدا دچار کمبود بوده‌اند با مکمل‌دهی افزایش می‌یابند. در فردی که تغذیه مناسبی دارد، افزودن سلنیوم این مقادیر را بالاتر نمی‌برد.
معنای نتیجه سلنیوم شما: کمبود، کافی یا بیش از حد
محدوده مرجع بین آزمایشگاه‌ها متفاوت است، بنابراین همیشه نتیجه خود را با محدوده‌ای که روی برگه آزمایش‌تان چاپ شده مقایسه کنید. به عنوان یک راهنمای کلی، دفتر مکمل‌های غذایی NIH غلظت‌های پلاسما یا سرم برابر یا بیشتر از ۸ میکروگرم در دسی‌لیتر را برای تولید سلنوپروتئین در افراد سالم کافی می‌داند، و StatPearls محدوده مرجع سرم را ۷۰ تا ۱۵۵ میکروگرم در لیتر ذکر می‌کند.
نتیجه‌ای که در محدوده مرجع قرار دارد به این معناست که دریافت اخیر سلنیوم شما کافی بوده است. این به معنای نیاز به مکمل نیست و به تنهایی هیچ بیماری‌ای را تأیید یا رد نمی‌کند. جدول زیر سه حالت ممکن را نشان می‌دهد.
| نتیجه | علل رایج | آنچه ممکن است متوجه شوید | معمولاً گام بعدی چیست |
|---|---|---|---|
| کمبود | سوءجذب شدید مانند بیماری کرون، تغذیه طولانی‌مدت از طریق ورید، دیالیز، رژیم‌های غذایی بسیار محدود، زندگی در مناطق فقیر از نظر سلنیوم | اغلب هیچ‌چیز. کمبود به‌تنهایی به‌ندرت باعث بیماری آشکار می‌شود. کمبود شدید و طولانی‌مدت می‌تواند بر عضله قلب و مفاصل تأثیر بگذارد | پزشک شما به‌جای درمان عدد، به دنبال علت زمینه‌ای می‌گردد و تصمیم می‌گیرد که آیا اصلاح لازم است یا نه |
| کافی | یک رژیم غذایی متنوع. سلنیوم از مناطق جغرافیایی گسترده‌ای وارد مواد غذایی آمریکا می‌شود، بنابراین میزان دریافت آن حتی در مناطق با خاک کم‌سلنیوم نیز به‌راحتی بالاتر از نیاز روزانه است | هیچ اقدامی لازم نیست. این نتیجه مورد انتظار برای اکثر افراد در ایالات متحده است | نیازی به اقدام نیست. افزودن مکمل در کنار یک نتیجه کافی، هیچ فایده ثابت‌شده‌ای ندارد |
| بیش از حد | تقریباً همیشه مکمل‌ها، گاهی مصرف روزانه مقادیر زیاد آجیل برزیلی، و به‌ندرت محصولاتی با برچسب یا فرمولاسیون نادرست | بوی سیر از دهان، مزه فلزی در دهان، شکنندگی یا ریزش مو و ناخن، بثورات پوستی، تهوع، اسهال، خستگی، تحریک‌پذیری | پزشک شما تمام مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید و هر منبع دریافتی را بررسی می‌کند و درباره تغییرات لازم راهنمایی می‌دهد |
کمبود سلنیوم: چه کسانی واقعاً در معرض خطر هستند
کمبود سلنیوم در ایالات متحده و کانادا بسیار نادر است. دلیل آن ساده است: میزان سلنیوم خاک از منطقه‌ای به منطقه دیگر بسیار متفاوت است، اما مواد غذایی آمریکا از یک منطقه تأمین نمی‌شود. محصولات کشاورزی، غلات و گوشت در سراسر کشور جابه‌جا می‌شوند و این امر تفاوت‌های محلی خاک را متعادل می‌کند. دفتر مکمل‌های غذایی NIH اعلام می‌کند که میزان دریافت سلنیوم در آمریکای شمالی حتی در مناطق کم‌سلنیوم نیز به‌خوبی بالاتر از مقدار توصیه‌شده است.
بنابراین کمبود سلنیوم در اینجا به شرایط خاص بستگی دارد، نه به جغرافیا. گروه‌هایی که واقعاً نیاز به توجه دارند عبارتند از: افراد مبتلا به سوءجذب شدید مانند بیماری کرون، کسانی که تغذیه وریدی طولانی‌مدت بدون سلنیوم اضافه دریافت می‌کنند، افرادی که تحت همودیالیز طولانی‌مدت هستند که سلنیوم را از خون خارج می‌کند، افراد مبتلا به HIV، و کسانی که رژیم‌های غذایی بسیار محدود دارند، از جمله رژیم‌های پزشکی مانند رژیم‌های مورد استفاده در فنیل‌کتونوری.
بیماری کشان و کاشین-بک در زمینه خود
دو بیماری همیشه در ارتباط با سلنیوم ذکر می‌شوند و هر دو نیاز به توضیح دارند. بیماری کشان یک کاردیومیوپاتی، یعنی بیماری عضله قلب، است که در بخش‌هایی از چین شناسایی شده که سلنیوم خاک بسیار پایین است و میزان دریافت روزانه بزرگسالان از حدود ۱۰ میکروگرم تجاوز نمی‌کرد. بیماری کاشین-بک یک اختلال مفصلی و استخوانی است که در مناطق کم‌سلنیوم و کم‌ید چین، تبت، سیبری و کره شمالی دیده می‌شود.
هیچ‌کدام توضیح قانع‌کننده‌ای برای یک نتیجه‌ی کمی پایین‌تر از حد طبیعی در آزمایش‌های آمریکایی نیستند. این بیماری‌ها در مناطقی رخ دادند که مصرف معمول سلنیوم بسیار کمتر از آن چیزی بود که هر رژیم غذایی آمریکایی تأمین می‌کند؛ ضمن اینکه بیماری کشان ظاهراً به یک عامل محرک اضافی مانند عفونت ویروسی هم نیاز دارد. این بیماری‌ها برای درک اهمیت سلنیوم مفیدند، اما دلیلی برای نگرانی درباره‌ی یک عدد مرزی نیستند.
سلنیوم بالا و مسمومیت با سلنیوم: خطری که اکثر سایت‌ها دست کم می‌گیرند
این نکته‌ای است که اکثر مقالات درباره‌ی سلنیوم از آن می‌گذرند. برای این ماده‌ی مغذی، فاصله‌ی میان مقدار توصیه‌شده و مقدار مضر به‌طور قابل توجهی کم است. دفتر مکمل‌های غذایی NIH مقدار توصیه‌شده‌ی روزانه برای بزرگسالان را ۵۵ میکروگرم تعیین کرده که در دوران بارداری به ۶۰ میکروگرم و در دوران شیردهی به ۷۰ میکروگرم می‌رسد؛ همچنین حداکثر مقدار قابل تحمل روزانه بدون انتظار آسیب را برای بزرگسالان ۴۰۰ میکروگرم در روز تعیین کرده است. تقریباً هفت برابر مقدار مورد نیاز، و به سقف می‌رسید. در مقایسه، اکثر ویتامین‌ها حاشیه‌ی ایمنی بسیار بیشتری دارند. یک نظریه‌ی سازمان ایمنی غذایی اروپا در سال ۲۰۲۳ حتی حد پایین‌تری معادل ۲۵۵ میکروگرم در روز برای بزرگسالان تعیین کرد.
تجاوز مزمن از این سقف باعث مسمومیت با سلنیوم (selenosis) می‌شود. بر اساس اعلام دفتر مکمل‌های غذایی NIH، اولین نشانه‌ها بوی سیر از دهان و مزه‌ی فلزی در دهان هستند. مشخص‌ترین علائم ریزش مو و شکننده شدن یا ریختن ناخن‌ها هستند. سایر علائم شامل جوش پوستی، تهوع، اسهال، خستگی، تحریک‌پذیری و اختلالات سیستم عصبی می‌شوند.
آجیل برزیلی: یک ماده‌ی غذایی، نه یک خطر
آجیل برزیلی از نظر سلنیوم فوق‌العاده غنی است، بسیار بیشتر از هر ماده‌ی غذایی رایج دیگری، و میزان سلنیوم آن متغیر است زیرا به خاک محل رشد درخت بستگی دارد. دفتر مکمل‌های غذایی NIH مقدار سلنیوم یک عدد آجیل را تقریباً ۶۸ تا ۹۱ میکروگرم و یک وعده‌ی یک اونسی شامل شش تا هشت عدد را حدود ۵۴۴ میکروگرم تخمین می‌زند که تنها از همین یک وعده از سقف روزانه‌ی ۴۰۰ میکروگرم فراتر می‌رود.
این نکته را می‌توان به‌راحتی اشتباه برداشت کرد، پس با دقت بخوانید. گردوی برزیلی یک ماده غذایی است، نه سم، و خوردن آن خطرناک نیست. آنچه دانستنش اهمیت دارد، یک حساب ساده است: یک مشت کوچک از این آجیل، از نظر میزان سلنیوم، یک میان‌وعده معمولی نیست؛ بلکه چندین برابر نیاز روزانه یک بزرگسال را تأمین می‌کند، و میزان سلنیوم در هر دانه هم یکسان نیست. دفتر مکمل‌های غذایی NIH اشاره می‌کند که مصرف منظم و زیاد گردوی برزیلی می‌تواند به مسمومیت با سلنیوم منجر شود. خوردن گاه‌وبیگاه یک مشت از آن نگران‌کننده نیست. اما مصرف روزانه مقدار زیاد، به‌طور نامحدود، موضوع دیگری است؛ به‌خصوص اگر همزمان مکملی حاوی سلنیوم هم مصرف کنید، چون این دو مقدار با هم جمع می‌شوند.
وقتی مکمل‌ها آسیب می‌رسانند
مصرف بیش از حد مکمل‌ها یک آسیب واقعی و مستند است، نه یک خطر فرضی. مسمومیت حاد با سلنیوم در اثر مصرف محصولات بدون نسخه‌ای که فرمول اشتباه داشتند، گزارش شده است. بر اساس اعلام دفتر مکمل‌های غذایی NIH، در سال ۲۰۰۸، ۲۰۱ نفر در ایالات متحده پس از مصرف یک مکمل غذایی مایع که ۲۰۰ برابر بیشتر از مقدار درج‌شده روی برچسبش سلنیوم داشت، دچار عوارض جانبی شدید شدند. مسمومیت حاد در این مقیاس می‌تواند علائم گوارشی و عصبی شدید، ریزش مو، لرزش، نارسایی کلیه، نارسایی قلبی و در موارد نادر، مرگ را به دنبال داشته باشد.
آیا مکمل‌های سلنیوم مفیدند؟ نتایج کارآزمایی‌ها
سلنیوم برای پیشگیری از سرطان، تقویت سیستم ایمنی و حمایت از عملکرد تیروئید تبلیغ شده است. نتایج کارآزمایی‌های بالینی ارزش دارند که صادقانه بیان شوند، چون با آنچه تبلیغات نشان می‌دهد همخوانی ندارند.
کارآزمایی SELECT و سرطان پروستات
کارآزمایی پیشگیری از سرطان با سلنیوم و ویتامین E، که با نام SELECT شناخته می‌شود، یک کارآزمایی بالینی تصادفی‌سازی‌شده و کنترل‌شده بزرگ بود؛ به این معنا که شرکت‌کنندگان به‌صورت تصادفی در گروه دریافت‌کننده سلنیوم یا دارونما قرار گرفتند تا مقایسه منصفانه‌ای انجام شود. این کارآزمایی ۳۵٬۵۳۳ مرد ۵۰ ساله و بالاتر از سراسر ایالات متحده، کانادا و پورتوریکو را در بر گرفت و روزانه ۲۰۰ میکروگرم سلنیوم، با یا بدون ویتامین E، را آزمایش کرد. این مطالعه که توسط لیپمن و همکارانش در مجله JAMA منتشر شد، زودتر از موعد متوقف شد، زیرا نتایج هیچ کاهشی در خطر ابتلا به سرطان پروستات در هیچ‌یک از گروه‌ها نشان نداد. پیگیری‌های بیشتر پس از قطع مکمل‌ها نیز این یافته را تأیید کرد.
دو سیگنال دیگر نیز ظاهر شد که هر دو در یک جهت اشاره می‌کنند. یک تحلیل بعدی در مطالعه SELECT نشان داد که مردانی که از ابتدا سطح سلنیوم بالاتری داشتند، با خطر بیشتری برای ابتلا به سرطان پروستات با درجه بالا مواجه بودند؛ به همین دلیل محققان توصیه کردند مردان بالای ۵۵ سال از مصرف مکمل‌های سلنیوم با دوزهای بالاتر از میزان توصیه‌شده روزانه خودداری کنند. جداگانه، یک مرور کاکرین در سال ۲۰۱۸ با اطمینان بالا نتیجه گرفت که مصرف ۲۰۰ میکروگرم سلنیوم در روز خطر ابتلا به سرطان پروستات، روده بزرگ، ریه یا مثانه را کاهش نمی‌دهد. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نیز به این نتیجه رسیده که بسیار بعید است مکمل‌های سلنیوم خطر سرطان پروستات را کاهش دهند.
سیگنال دیابت
مطالعه SELECT همچنین موارد بیشتری از دیابت نوع ۲ را در گروه دریافت‌کننده سلنیوم ثبت کرد، هرچند این تفاوت از نظر آماری معنادار نبود؛ یعنی ممکن است صرفاً اتفاقی بوده باشد. با این حال، این یافته نادیده گرفته نشده، چرا که شواهد دیگری نیز در همین راستا وجود دارند. خلاصه منصفانه این است که یک سیگنال احتمالی وجود دارد که هنوز در کارآزمایی‌های بالینی تأیید نشده، و این خود دلیل دیگری است که سلنیوم را بدون دلیل مصرف نکنید.
سلنیوم و بیماری‌های تیروئید
نقش سلنیوم در زیست‌شناسی تیروئید واقعی است؛ بنابراین برخلاف بحث سرطان، این سؤال که آیا مکمل‌ها به افراد مبتلا به بیماری تیروئید کمک می‌کنند یا نه، سؤال معتبری است. اما پاسخ محدودتر از آن چیزی است که در اینترنت مطرح می‌شود.
کارآزمایی‌های انجام‌شده در تیروئیدیت هاشیموتو، یک بیماری خودایمنی که در آن سیستم ایمنی به غده تیروئید حمله می‌کند، به‌طور کلی نشان داده‌اند که سلنیوم می‌تواند آنتی‌بادی‌های پراکسیداز تیروئید را کاهش دهد. اما اینکه آیا این کاهش به بهبود حال بیمار یا کاهش نیاز به درمان منجر می‌شود یا نه، بسیار کمتر روشن است. مرورهایی که دفتر مکمل‌های غذایی NIH خلاصه کرده، هیچ اثر ثابتی بر عملکرد تیروئید یا کیفیت زندگی نیافته و نتیجه گرفته که شواهد موجود از مصرف روتین مکمل سلنیوم برای تیروئیدیت خودایمنی حمایت نمی‌کنند. در سال ۲۰۱۷، انجمن تیروئید آمریکا مصرف مکمل سلنیوم را برای زنان باردار دارای آنتی‌بادی مثبت پراکسیداز تیروئید توصیه نکرد.
هیچ‌کدام از این موارد دلیلی برای شروع یا قطع هر چیزی به‌تنهایی نیست. اگر بیماری تیروئید دارید، این موضوع را با پزشک متخصص خود در میان بگذارید. راهنمای ما آنتی‌بادی‌های آنتیTPOرا پوشش می‌دهد، و مقالات جداگانه‌ای نیز آزمایش T4 تیروئید و کم‌کاری تیروئید.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم
در صورتی که بوی پایدار سیر از دهانتان احساس می‌کنید، طعم فلزی در دهان دارید، ریزش موی غیرعادی دارید، یا ناخن‌هایتان شکننده شده یا از بستر جدا می‌شوند، به‌ویژه اگر مکملی حاوی سلنیوم مصرف می‌کنید، با پزشک مشورت کنید.
اگر بیماری تیروئید دارید، باردار یا شیرده هستید، به بیماری کرون یا هر بیماری دیگری مبتلا هستید که بر جذب مواد تأثیر می‌گذارد، یا دیالیز می‌شوید، پیش از هر تغییری با پزشک مشورت کنید.
همه بطری‌های مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید را به ویزیت بیاورید؛ از جمله مولتی‌ویتامین‌ها، فرمول‌های تقویت مو و ناخن و ترکیبات تقویت سیستم ایمنی که اغلب حاوی سلنیوم هستند و افراد متوجه آن نمی‌شوند. هرگز بر اساس عددی که در اینترنت خوانده‌اید، مکملی را شروع یا قطع نکنید.
آخرین پیشرفت‌های علمی در آزمایش سلنیوم
پژوهش‌های انجام‌شده از سال ۲۰۲۳ به بعد بیشتر تصویر موجود را دقیق‌تر کرده‌اند تا آن را زیر سؤال ببرند؛ و مسیر کلی به سمت احتیاط در مصرف مکمل و توجه بیشتر به افرادی است که واقعاً سطح پایینی دارند.
یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز از کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شده در تیروئیدیت هاشیموتو، که توسط هووِیلر و همکاران در مجله Thyroid منتشر شد، ۳۵ مطالعه را با هم تجمیع کرد. این بررسی نشان داد که سلنیوم در افرادی که داروی جایگزینی هورمون تیروئید مصرف نمی‌کنند، سطح هورمون محرک تیروئید (TSH) و آنتی‌بادی‌های تیروئید پراکسیداز را کاهش می‌دهد؛ با عوارض جانبی‌ای که تفاوتی با دارونما نداشت. کیفیت کلی این شواهد در حد متوسط ارزیابی شد. این یافته برای شما به این معناست: در این بیماری خاص، سلنیوم به‌طور قابل‌اندازه‌گیری اعداد آنتی‌بادی را تغییر می‌دهد، اما تغییر یک عدد لزوماً به معنای بهبود احساس شما نیست؛ و این تصمیم باید توسط پزشک گرفته شود، نه دلیلی برای مصرف خودسرانه مکمل.
یک مرور کلی از مرورهای سیستماتیک در مجله Nutrients توسط وانگ و همکاران، همین موضوع را با دقت بیشتری بررسی کرد و شش مرور شامل ۷۵ کارآزمایی را مطالعه نمود. این بررسی نشان داد که کاهش آنتی‌بادی‌ها در سه و شش ماه مشاهده می‌شود، اما در دوازده ماه دیگر وجود ندارد؛ و کیفیت شواهد از پایین تا بسیار پایین ارزیابی شد. این یافته برای شما به این معناست: فایده تیروئیدی که وجود دارد به نظر می‌رسد محو می‌شود، و مطالعات پایه‌ای ضعیف‌تر از آن چیزی هستند که تیترهای خبری نشان می‌دهند. درجه‌بندی کیفیت شواهد اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد با ورود مطالعات بهتر، نتیجه‌گیری تا چه اندازه ممکن است تغییر کند.
یک مرور جامع در سال ۲۰۲۵ در مجله‌ی The Journal of Nutrition توسط لیانگ و همکارانش، رابطه‌ی سلنیوم و دیابت نوع ۲ را در مطالعات مشاهده‌ای، مطالعات ژنتیکی و کارآزمایی‌های بالینی بررسی کرد. شواهد مشاهده‌ای و ژنتیکی نشان دادند که سطح بالاتر سلنیوم با احتمال بیشتر ابتلا به دیابت نوع ۲ همراه است، در حالی که تحلیل‌های ترکیبی کارآزمایی‌های تصادفی‌شده نشان ندادند که مکمل‌ها موجب بروز آن می‌شوند. نویسندگان این رابطه را چندمرحله‌ای توصیف کردند؛ به این معنا که هم کمبود و هم مازاد سلنیوم می‌توانند نامطلوب باشند. این یافته برای شما چه معنایی دارد: این همان پنجره‌ی باریک است که این بار از زاویه‌ی متابولیک بررسی شده. مطالعات مشاهده‌ای تنها می‌توانند نشان دهند که دو چیز با هم رخ می‌دهند، نه اینکه یکی علت دیگری است؛ دقیقاً به همین دلیل است که شواهد حاصل از کارآزمایی‌ها در اینجا جداگانه ذکر شده‌اند.
در نهایت، یک مرور در سال ۲۰۲۳ در مجله‌ی International Journal of Molecular Sciences توسط کورله توضیح داد که سلنیوم، ید و آهن چگونه در تولید هورمون تیروئید با یکدیگر همکاری می‌کنند و چرا عدم تعادل در یکی از آن‌ها می‌تواند کل سیستم را مختل کند. این یافته برای شما چه معنایی دارد: سلنیوم به‌ندرت تنها عامل تعیین‌کننده در نتایج آزمایش تیروئید است، و یک نتیجه‌ی پایین سلنیوم بهتر است در کنار سایر شاخص‌های تیروئیدی شما تفسیر شود، نه به‌تنهایی. مقاله‌ی ما توضیح می‌دهد سطح طبیعی تیروئید.
در مجموع، هیچ گروه پژوهشی مصرف مکمل سلنیوم را برای عموم مردم توصیه نمی‌کند، و هیچ آزمایش جدیدی جای اندازه‌گیری سلنیوم پلاسما یا سرم را در عمل روزمره نگرفته است.
واژه‌نامه
| اصطلاح | تعریف |
|---|---|
| عنصر کمیاب | ماده‌ای معدنی که بدن به مقدار بسیار کمی به آن نیاز دارد و قادر به تولید آن نیست، بنابراین باید از طریق غذا تأمین شود |
| سلنوپروتئین | هر یک از حدود ۲۵ پروتئینی که حاوی سلنیوم هستند. سلنیوم عملکردهای خود را از طریق این پروتئین‌ها انجام می‌دهد |
| گلوتاتیون پراکسیداز | یک آنزیم سلنوپروتئینی که پراکسیدها را خنثی می‌کند و غشای سلولی را در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت می‌نماید |
| سلنوپروتئین P | یک پروتئین حامل سلنیوم در پلاسما که گاهی به‌عنوان یک شاخص عملکردی از وضعیت سلنیوم اندازه‌گیری می‌شود |
| دیودیناز | یک آنزیم وابسته به سلنیوم که هورمون تیروئید را بین فرم غیرفعال و فعال آن تبدیل می‌کند |
| سلنوزیس | بیماری ناشی از دریافت مزمن و بیش از حد سلنیوم که با ریزش مو و ناخن و بوی سیر از دهان مشخص می‌شود |
| مقدار توصیه‌شده‌ی روزانه (RDA) | میزان دریافت روزانه‌ای که برای تأمین نیاز تقریباً تمام افراد سالم کافی تشخیص داده شده است. برای سلنیوم این مقدار ۵۵ میکروگرم در روز برای بزرگسالان است |
| حداکثر سطح دریافت قابل تحمل (UL) | بالاترین میزان دریافت روزانه که احتمالاً آسیبی ایجاد نمی‌کند. برای سلنیوم این مقدار ۴۰۰ میکروگرم در روز برای بزرگسالان است |
| سلنومتیونین | فرم آلی سلنیوم که در بیشتر مواد غذایی یافت می‌شود و در بسیاری از مکمل‌ها و کارآزمایی‌های پژوهشی استفاده می‌گردد |
| کارآزمایی بالینی تصادفی‌شده کنترل‌شده | مطالعه‌ای که در آن شرکت‌کنندگان به‌صورت تصادفی به یک گروه یا گروه دیگر تخصیص داده می‌شوند تا بتوان گروه‌ها را به‌طور منصفانه با هم مقایسه کرد |
سؤالات متداول
آزمایش خون سلنیوم چه نام دارد و نمونه‌گیری آن چگونه انجام می‌شود؟
ممکن است در فرم درخواست یا گزارش آزمایش، این تست را با نام‌هایی مانند سلنیوم سرم، سلنیوم پلاسما یا به‌سادگی Se ببینید. نمونه‌گیری به‌صورت معمول از طریق خون‌گیری از ورید بازو انجام می‌شود، اما نمونه معمولاً در آزمایشگاه‌های تخصصی بررسی می‌شود، نه در بخش روتین بیمارستان؛ به همین دلیل دریافت نتایج ممکن است بیشتر از یک آزمایش معمولی طول بکشد. از آنجا که اندازه‌گیری عناصر کمیاب می‌تواند تحت تأثیر آلودگی ناشی از تجهیزات نمونه‌گیری قرار گیرد، آزمایشگاه‌ها از لوله‌های خاصی برای این منظور استفاده می‌کنند. اگر از شما خواسته شد به مرکز خاصی مراجعه کنید یا لوله نمونه‌گیری غیرمعمول به نظر رسید، دلیلش همین است.
خوردن چند عدد گردوی برزیلی در روز زیاد است؟
هیچ عدد ثابتی وجود ندارد که برای همه صدق کند، و نباید آجیل را مثل یک دارو با دوز مشخص مصرف کرد. آنچه مفید است، نگاهی به اعداد است. دفتر مکمل‌های غذایی NIH تخمین می‌زند که هر گردوی برزیلی حدود ۶۸ تا ۹۱ میکروگرم سلنیوم دارد، در حالی که نیاز روزانه یک بزرگسال ۵۵ میکروگرم و سقف مجاز روزانه ۴۰۰ میکروگرم است. بنابراین حتی یک عدد گردوی برزیلی می‌تواند از نیاز روزانه بیشتر باشد، و یک اونس (شش تا هشت عدد) حدود ۵۴۴ میکروگرم سلنیوم دارد که به‌تنهایی از سقف مجاز فراتر می‌رود. میزان سلنیوم این آجیل‌ها بسته به خاکی که درخت در آن رشد کرده متفاوت است، پس نمی‌توان دقیقاً دانست هر گردو چقدر سلنیوم دارد. از آن‌ها به‌عنوان یک خوراکی لذت ببرید؛ فقط مصرف روزانه مقدار زیاد را به‌عنوان یک استراتژی سلامتی در نظر نگیرید، و اگر درباره میزان مصرف خود سؤالی دارید، با پزشکتان مشورت کنید.
آیا باید مکمل سلنیوم مصرف کنم؟
این سؤالی است که باید با پزشکتان در میان بگذارید، و برای اکثر افراد در ایالات متحده پاسخ صادقانه این است که دلیل ثابت‌شده‌ای برای مصرف آن وجود ندارد. کمبود سلنیوم در این کشور بسیار نادر است، و دفتر مکمل‌های غذایی NIH اشاره می‌کند که میزان دریافت سلنیوم حتی در مناطق با خاک فقیر هم بالاتر از نیاز روزانه است. MedlinePlus به‌صراحت بیان می‌کند که مصرف مکمل سلنیوم در کنار منابع غذایی، در حال حاضر برای پیشگیری از سرطان توصیه نمی‌شود. مطالعه SELECT هیچ فایده‌ای برای پیشگیری از سرطان پروستات نشان نداد، و یک تحلیل بعدی نشان داد که در مردانی که از ابتدا سطح سلنیوم بالاتری داشتند، موارد بیشتری از سرطان پروستات با درجه بالا دیده شد. اگر مشکل جذب دارید، دیالیز می‌شوید، از تغذیه وریدی استفاده می‌کنید یا بیماری تیروئید دارید، پاسخ ممکن است متفاوت باشد، اما این تصمیم باید توسط پزشکی گرفته شود که با وضعیت شما آشناست.
آیا قبل از آزمایش خون سلنیوم باید ناشتا باشم؟
معمولاً نه، هرچند برخی آزمایشگاه‌ها برای یکسان‌سازی شرایط ناشتا بودن را ترجیح می‌دهند و ممکن است در فرم درخواست آزمایش نیز ذکر شده باشد. آنچه از ناشتا بودن مهم‌تر است این است که نتیجه نشان‌دهنده مصرف اخیر شما باشد؛ بنابراین به پزشک یا متخصصی که آزمایش را تجویز کرده بگویید چه غذاهایی خورده‌اید و چه مکمل‌هایی مصرف می‌کنید، از جمله مواردی که شاید به عنوان منبع سلنیوم به آن‌ها فکر نکنید. دستورالعمل‌های آزمایشگاه خودتان را دنبال کنید؛ مقاله ما نیز این موضوع را توضیح می‌دهد ناشتایی قبل از آزمایش خون را با جزئیات بیشتر.
آیا آزمایش سلنیوم می‌تواند نشان دهد که مکمل من تأثیر دارد؟
نه به شکلی که اکثر افراد انتظار دارند. اگر سلنیوم بیشتری مصرف کنید، نتیجه آزمایش پلاسما یا سرم بالا می‌رود و این نشان می‌دهد که مکمل جذب شده است؛ اما ثابت نمی‌کند که سلامت شما بهتر شده است. تحقیقاتی که دفتر مکمل‌های غذایی NIH خلاصه کرده نشان می‌دهد شاخص‌های عملکردی مانند گلوتاتیون پراکسیداز و سلنوپروتئین P تنها در افرادی که واقعاً دچار کمبود سلنیوم بوده‌اند با مصرف مکمل افزایش می‌یابند. در کسی که سطح سلنیوم کافی دارد، مصرف بیشتر فقط عدد را بالا می‌برد بدون اینکه عملکردی اضافه شود؛ و این دقیقاً دلیل اصلی این است که بیشتر لزوماً بهتر نیست.
آیا سلنیوم با داروها تداخل دارد؟
بله، می‌تواند تداخل داشته باشد و همین دلیل دیگری است که نباید مکمل را به‌تنهایی و بدون مشورت شروع کنید. دفتر مکمل‌های غذایی NIH اشاره می‌کند که مکمل‌های سلنیوم ممکن است با برخی داروها تداخل داشته باشند و بعضی داروها، از جمله داروی شیمی‌درمانی سیس‌پلاتین، می‌توانند سطح سلنیوم بدن را کاهش دهند. به پزشک و داروساز خود درباره هر محصول حاوی سلنیوم که مصرف می‌کنید بگویید، از جمله مولتی‌ویتامین‌ها و فرمول‌های ترکیبی، به‌ویژه اگر تحت درمان سرطان هستید یا چند دارو مصرف می‌کنید.
منابع
- مؤسسه ملی بهداشت آمریکا، دفتر مکمل‌های غذایی. سلنیوم: برگه اطلاعاتی برای متخصصان بهداشت. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Selenium-HealthProfessional/
- MedlinePlus، کتابخانه ملی پزشکی آمریکا. سلنیوم در رژیم غذایی. https://medlineplus.gov/ency/article/002414.htm
- Shreenath AP, Hashmi MF, Dooley J. Selenium Deficiency. StatPearls, NCBI Bookshelf, updated 2023. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482260/
- Lippman SM, Klein EA, Goodman PJ, et al. Effect of selenium and vitamin E on risk of prostate cancer and other cancers: the Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial (SELECT). JAMA. 2009;301(1):39-51. https://doi.org/10.1001/jama.2008.864
- Huwiler VV, Maissen-Abgottspon S, Stanga Z, et al. Selenium Supplementation in Patients with Hashimoto Thyroiditis: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Thyroid. 2024;34(3):295-313. https://doi.org/10.1089/thy.2023.0556
- Wang YS, Liang SS, Ren JJ, et al. The Effects of Selenium Supplementation in the Treatment of Autoimmune Thyroiditis: An Overview of Systematic Reviews. Nutrients. 2023;15(14):3194. https://doi.org/10.3390/nu15143194
- Liang X, Li L, Lu H, et al. Body Selenium Status and Diabetes and Complications: The Multiphased Effect of Selenium. The Journal of Nutrition. 2026;156(1):101230. https://doi.org/10.1016/j.tjnut.2025.11.001
- Köhrle J. Selenium, Iodine and Iron-Essential Trace Elements for Thyroid Hormone Synthesis and Metabolism. International Journal of Molecular Sciences. 2023;24(4):3393. https://doi.org/10.3390/ijms24043393
مطالعه بیشتر
- مقاله همراه ما توضیح می‌دهد آزمایش خون کروم.
- راهنمای ما به موضوع آزمایش خون روی.
- ما توضیح می‌دهیم آزمایش خون مس.
- مقاله ما شرح می‌دهد آزمایش خون ویتامین E.
- ما بررسی می‌کنیم محدوده‌های طبیعی آزمایش خون.
نتایج آزمایشگاهی خود را با AI DiagMe بفهمید
سلنیوم به‌ندرت به‌تنهایی در یک برگه آزمایش ظاهر می‌شود. اغلب در کنار TSH، T4 آزاد یا روی قرار می‌گیرد، و یک عدد تنها زمانی معنا پیدا می‌کند که بتوانید آن را در کنار سایر نتایج ببینید. AI DiagMe نتایج آزمایش شما را به زبان ساده ترجمه می‌کند تا بتوانید درباره سلامت خودتان آگاهانه‌تر صحبت کنید. این ابزار به شما کمک می‌کند نتایجتان را بهتر بفهمید؛ تشخیص نمی‌دهد و جایگزین پزشک شما نمی‌شود.
نتایج آزمایش خود را در چند دقیقه تفسیر کنید
