Vaksina HPV dhe virusi papiloma: simptomat, rreziku i kancerit dhe testet

Virusi papiloma njerëzor (HPV) është infeksioni seksualisht i transmetueshëm më i shpeshtë në botë, dhe pothuajse çdo person seksualisht aktiv do ta takojë në një moment të jetës. Te shumica e njerëzve infeksioni nuk jep asnjë simptomë dhe largohet vetë brenda një ose dy vjetësh. Në një numër më të vogël rastesh, disa lloje me rrezik të lartë mund të qëndrojnë në trup dhe, pas shumë vitesh, të çojnë në kancer. Kur e kuptoni si përhapet virusi, çfarë bën dhe çfarë nuk bën, dhe si ju mbrojnë vaksina HPV dhe kontrolli i rregullt, shqetësimi zëvendësohet me një plan të qartë. Në këtë artikull do të mësoni çfarë është HPV-ja, ndryshimin midis llojeve të padëmshme dhe atyre me rrezik të lartë, simptomat që duhen ndjekur, kanceret që mund të shkaktojë, dhe si funksionojnë në Shqipëri vaksina falas për vajzat dhe testi HPV në qendrën shëndetësore.

Çfarë është virusi papiloma njerëzor?

Virusi papiloma njerëzor nuk është një virus i vetëm, por një familje me më shumë se 200 viruse të afërta. Ato infektojnë lëkurën dhe shtresat e lagështa të trupit, të quajtura mukoza, përfshirë qafën e mitrës, vaginën, vulvën, penisin, anusin, gojën dhe fytin. Rreth 40 nga këto lloje përhapen me kontakt seksual. Mjekët i ndajnë llojet seksualisht të transmetueshme në dy grupe të mëdha sipas rrezikut që mbartin.

Llojet me rrezik të ulët dhe llojet me rrezik të lartë

Llojet me rrezik të ulët, si HPV 6 dhe HPV 11, mund të shkaktojnë lytha gjenitale, por pothuajse kurrë nuk çojnë në kancer. Llojet me rrezik të lartë, sidomos HPV 16 dhe HPV 18, rrallë japin ndonjë shenjë të dukshme, megjithatë ato qëndrojnë pas pothuajse të gjitha kancereve të qafës së mitrës dhe pas një pjese të madhe të kancereve të anusit, penisit, vaginës, vulvës dhe fytit. Shumica e infeksioneve të të dy llojeve eliminohen nga sistemi imunitar. Rrezikun e kancerit e rrit vetëm një infeksion me rrezik të lartë që zgjat me vite dhe ndryshon qelizat në heshtje.

Si përhapet HPV-ja

HPV-ja kalon nga një person te tjetri me kontakt të ngushtë lëkurë me lëkurë, më shpesh gjatë marrëdhënieve seksuale vaginale, anale ose orale. Nuk nevojitet penetrim, sepse mjafton kontakti me lëkurën e infektuar. Meqë është kaq i përhapur dhe mund të qëndrojë i heshtur me vite, një diagnozë e re nuk tregon kur ose nga kush e keni marrë, dhe nuk është shenjë tradhtie. Kjo ka rëndësi: HPV-ja është pjesë pothuajse universale e jetës njerëzore, jo një faj moral. Të dhënat e shëndetit publik tregojnë se rreth 8 në 10 persona do të kenë një infeksion me HPV në një moment të jetës, dhe shumica dërrmuese nuk zhvillojnë kurrë ndonjë problem shëndetësor prej tij. Rrallë, një grua shtatzënë mund t'ia kalojë virusin foshnjës gjatë lindjes, por kjo rrallë lë dëme të qëndrueshme.

Kush ka më shumë gjasa të mbajë një infeksion të qëndrueshëm

Çdo person seksualisht aktiv mund të marrë HPV. Disa faktorë e vështirësojnë eliminimin e një infeksioni me rrezik të lartë: një sistem imunitar i dobësuar, qoftë nga HIV-i apo nga ilaçet që shtypin imunitetin, duhanpirja dhe numri i madh i partnerëve seksualë. Pjesën më të madhe të punës e bën sistemi juaj imunitar, i cili zakonisht e eliminon virusin brenda një ose dy vjetësh duke prodhuar antitrupa. Nëse doni të dini si maten mbrojtjet me antitrupa të trupit, mund të lexoni udhëzuesin tonë për analizën IgG, dhe për të parë si numërohen qelizat imunitare që luftojnë infeksionet, mund të shihni udhëzuesin për limfocitet e larta.

Simptomat: nga lythat gjenitale te infeksionet e heshtura

Shumica e njerëzve me HPV nuk vënë re asgjë. Kur shfaqen simptoma, ato varen nga lloji i virusit. Llojet me rrezik të ulët mund të shkaktojnë lytha gjenitale, që janë rritje të buta, me ngjyrë lëkure ose gri, të sheshta ose në formë lulelakre të vogël. Ato mund të dalin mbi ose rreth organeve gjenitale, anusit, gojës ose fytit dhe zakonisht nuk dhembin. Llojet me rrezik të lartë zakonisht nuk japin fare simptoma, dhe pikërisht kjo i bën të rrezikshme: ndryshimet e qelizave në qafën e mitrës zhvillohen në heshtje dhe zbulohen me kontroll, jo nga mënyra si ndiheni. Në disa raste, një infeksion me rrezik të lartë mund ta lërë qafën e mitrës të brishtë dhe të prirur për gjakderdhje; nëse kjo ju shqetëson, mund të lexoni udhëzuesin për qafën e brishtë të mitrës. Meqë lythat dhe ndryshimet e qelizave mund t'u ngjajnë gjendjeve të tjera, vetëm mjeku mund ta konfirmojë shkakun e një simptome.

HPV-ja në gojë dhe në fyt

HPV-ja mund të infektojë edhe gojën dhe fytin, ku është bërë një shkak gjithnjë e më i shpeshtë i kancereve orofaringeale (të fytit), sidomos te burrat. Infeksionet orale rrallë japin simptoma të hershme, por një zë i ngjirur, dhimbje fyti ose një gungë në qafë që zgjat më shumë se dy-tre javë duhet t'i tregohen mjekut. Për të kuptuar si sillet virusi në gojë, mund të lexoni udhëzuesin për HPV-në në gjuhë.

Kanceret që mund të shkaktojë HPV-ja

Me kalimin e kohës, një infeksion i qëndrueshëm me rrezik të lartë mund t'i kthejë qelizat normale në qeliza parakanceroze dhe, në fund, në kancer. Kanceri i qafës së mitrës është shembulli më i njohur, dhe pothuajse të gjitha rastet shkaktohen nga HPV-ja. Virusi qëndron edhe pas shumicës së kancereve anale dhe shumë kancereve të fytit, penisit, vaginës dhe vulvës. Sipas Institutit Kombëtar të Kancerit të SHBA-së, HPV-ja shkakton rreth 3 nga çdo 100 kancere te gratë dhe rreth 2 nga çdo 100 te burrat. Në Shqipëri, sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (Evropë), kanceri i qafës së mitrës është shkaku i dytë i vdekshmërisë nga kanceri te gratë e të gjitha moshave. Kanceri i fytit i lidhur me HPV-në është në rritje, sidomos te burrat. Ana qetësuese është se ky proces zgjat vite, dhe kjo i jep kontrollit kohë të mjaftueshme për t'i kapur ndryshimet herët. Qelizat parakanceroze zakonisht mund të gjenden dhe hiqen shumë kohë para se të bëhen kancer, prandaj kontrolli i përhapur e ka ulur kaq shumë vdekshmërinë nga ky kancer në dekadat e fundit. Për një pamje më të plotë si zbulohen dhe trajtohen këto ndryshime, mund të lexoni udhëzuesin e plotë për kancerin e qafës së mitrës.

Testi HPV dhe kontrolli i qafës së mitrës

Kontrolli (skriningu) është mënyra si mjekët i kapin pasojat e HPV-së para se të bëhen të rrezikshme, dhe ai mbështetet te dy analiza të afërta. Testi HPV, i quajtur edhe testi ADN i HPV-së, kërkon materialin gjenetik të llojeve me rrezik të lartë në një kampion qelizash nga qafa e mitrës. Testi Pap, ose strishoni Pap, i shqyrton vetë qelizat në mikroskop për ndryshime jonormale. Kur të dy bëhen nga i njëjti kampion, flitet për testim të dyfishtë.

Organizata Botërore e Shëndetësisë rekomandon që gratë të kontrollohen me një test me performancë të lartë, si testi HPV, çdo 5 deri në 10 vjet duke filluar nga mosha 30 vjeç, dhe gratë që jetojnë me HIV çdo 3 deri në 5 vjet nga mosha 25 vjeç. Në Shqipëri, Programi Kombëtar i Kontrollit për Kancerin e Qafës së Mitrës fton gratë 40 deri në 50 vjeç të bëjnë testin HPV në qendrën shëndetësore më të afërt; nëse rezultati është pozitiv, ato drejtohen te një mjek obstetër-gjinekolog për ndjekje. Sipas të njëjtit burim, rreth 9 850 gra u testuan gjatë vitit 2024, me ndryshime të mëdha midis rretheve. Udhëzimet ndërkombëtare po kalojnë gjithnjë e më shumë drejt testimit të virusit si hap i parë, sepse ai e sinjalizon rrezikun më herët se shikimi i qelizave. Cilido qoftë kalendari që ju rekomandon mjeku juaj ose gjinekologu, gjëja më e rëndësishme është ta ndiqni, sepse kontrolli ju mbron vetëm kur bëhet rregullisht.

Çfarë do të thotë dhe çfarë nuk do të thotë një rezultat pozitiv HPV

Një rezultat pozitiv HPV zakonisht do të thotë vetëm se është i pranishëm një lloj me rrezik të lartë, jo se keni kancer apo edhe qeliza jonormale. Shumë gra kanë një test Pap normal bashkë me një test HPV pozitiv, dhe shumica e këtyre infeksioneve largohen vetë me kohën. Ai sinjalizon se ekipi juaj mjekësor do t'ju ndjekë më nga afër, jo se diçka nuk shkon sot. Për ta kuptuar më mirë këtë kombinim të shpeshtë, mund të lexoni shpjegimin për Pap normal me HPV pozitiv.

Një mundësi më e re ju lejon ta merrni vetë kampionin vaginal për testin HPV, në klinikë ose në shtëpi, gjë që e bën kontrollin shumë më të arritshëm. Për të parë si funksionon kjo qasje, mund të lexoni artikullin për testin HPV me vetëmarrje.

Çfarë ndodh pas një rezultati jonormal

Nëse një test kontrolli del jonormal, hapi i zakonshëm pasues është një shikim më i afërt i qafës së mitrës me një instrument zmadhues, në një procedurë të quajtur kolposkopi. Gjatë kolposkopisë, mjeku mund të marrë një copëz të vogël indi, ose biopsi, për të parë nëse ka qeliza parakanceroze dhe sa të përparuara janë. Shumica e ndryshimeve të gjetura në këtë mënyrë janë të lehta dhe ose largohen vetë, ose hiqen me një procedurë të shkurtër ambulatore. Thirrja për analiza shtesë është e zakonshme, dhe në shumicën dërrmuese të rasteve përfundon me lajme qetësuese, jo me diagnozë kanceri.

Si parandalohet HPV-ja

Vaksina HPV

Vaksina HPV është mënyra më efikase për të parandaluar infeksionin. Vaksinat e përdorura në botë mbrojnë nga llojet me rrezik të lartë që qëndrojnë pas shumicës së kancereve të lidhura me HPV-në; Gardasil 9 mbulon nëntë lloje. Shqipëria e futi vaksinimin kundër HPV-së në programin kombëtar në vitin 2022, dhe që atëherë vaksina ofrohet falas në çdo qendër shëndetësore për vajzat 13 vjeç. OBSH-ja e konsideron përparësi vaksinimin e vajzave 9 deri në 14 vjeç, para fillimit të jetës seksuale, me një ose dy doza sipas kalendarit kombëtar; personat me imunitet të dobësuar, përfshirë ata që jetojnë me HIV, duhet të marrin mundësisht dy ose tre doza. Në vende të tjera vaksinimi rekuperues ofrohet deri në moshën 26 vjeç, dhe disa të rritur 27 deri në 45 vjeç mund të përfitojnë pas një bisede me mjekun. Vaksina funksionon më mirë para çdo ekspozimi, prandaj bëhet në moshë të re, dhe ajo parandalon një infeksion të ri, nuk trajton një infeksion që e keni tashmë. Pyetni mjekun e familjes ose qendrën shëndetësore për kalendarin që vlen për vajzën tuaj.

Masat e përditshme

Përveç vaksinimit, prezervativi dhe mbrojtëset orale e ulin mundësinë e kalimit të HPV-së, edhe pse nuk e heqin plotësisht rrezikun, sepse virusi jeton në lëkurën që ato nuk e mbulojnë. Mospirja e duhanit dhe ndjekja e kontrollit të rekomanduar e plotësojnë pamjen, sepse duhani ia vështirëson trupit eliminimin e një infeksioni me rrezik të lartë. Së bashku, vaksinimi dhe kontrolli i rregullt janë arsyeja pse kanceri i qafës së mitrës konsiderohet sot një sëmundje kryesisht e parandalueshme, dhe pse OBSH-ja ka vendosur një objektiv botëror për ta eliminuar: 90 % e vajzave të vaksinuara plotësisht deri në moshën 15 vjeç, 70 % e grave të kontrolluara me një test me performancë të lartë deri në moshën 35 dhe përsëri deri në 45 vjeç, dhe 90 % e grave me gjendje parakanceroze ose kancer të trajtuara.

Përparimet më të fundit shkencore

Lajmi mjekësor më i qartë i viteve të fundit është se vaksinimi kundër HPV-së funksionon, dhe në mënyrë të jashtëzakonshme. Anglia drejtoi programin e parë kombëtar, dhe studiuesit zbuluan se ofrimi i vaksinës për vajzat 12 deri në 13 vjeç uli fort shkallën e mëvonshme të kancerit të qafës së mitrës dhe të gjendjeve të rënda parakanceroze, krahasuar me grupet e pavaksinuara (Falcaro dhe kolegët, 2021). Një studim i vitit 2024 nga Skocia shkoi edhe më tej: te gratë që kishin marrë vaksinën e mëparshme bivalente në moshën 12 deri në 13 vjeç, studiuesit nuk gjetën asnjë rast kanceri invaziv të qafës së mitrës (Palmer dhe kolegët). Për ju kjo do të thotë se vaksinimi në kohë ofron një mbrojtje të fortë dhe afatgjatë kundër kancereve që mund të shkaktojë HPV-ja.

Edhe analizat po përmirësohen. Një studim i madh suedez që i ndau gratë rastësisht në metoda të ndryshme kontrolli, një model i quajtur provë e rastësishme dhe i konsideruar lloji më i fortë i provave, zbuloi se testimi i virusit si hap i parë jepte mbrojtje më të mirë kundër kancerit invaziv të qafës së mitrës se testi Pap tradicional i vetëm (Wang dhe kolegët, 2024). Për ju kjo do të thotë se testi HPV parësor, si ai që ofrohet në qendrat shëndetësore shqiptare, është një zgjedhje e mirëmbështetur dhe jo eksperimentale.

Së fundi, meqë shumë gra nuk bëjnë fare kontroll, studiuesit kanë provuar t'i lënë gratë ta marrin vetë kampionin. Një rishikim i vitit 2024 që bashkoi rezultatet e shumë provave të rastësishme, një qasje e quajtur meta-analizë, zbuloi se ofrimi ose dërgimi me postë i kompleteve të vetëmarrjes e rriti qartë numrin e grave që u kontrolluan (Wong dhe kolegët). Për ju kjo do të thotë se vetëmarrja po e bën kontrollin më të lehtë për t'u përshtatur në një jetë të ngarkuar, sidomos për këdo që e ka të vështirë një vizitë në klinikë. Këto gjetje janë të qëndrueshme dhe inkurajuese, megjithëse programet e kontrollit vazhdojnë të përcaktojnë saktësisht si dhe kur të përdoret secila mundësi.

Kur duhet të shkoni te mjeku

Shumica e infeksioneve me HPV nuk kërkojnë asnjë veprim, por disa situata meritojnë syrin e një profesionisti. Kontaktoni mjekun e familjes ose gjinekologun nëse vini re ndonjë nga këto:

• Rritje ose lytha të reja mbi ose rreth organeve gjenitale, anusit ose gojës.
• Gjakderdhje vaginale të pazakontë, përfshirë gjakderdhjen pas marrëdhënies ose midis menstruacioneve.
• Një rezultat pozitiv të testit HPV, që mjeku të planifikojë ndjekjen e duhur.
• Zë të ngjirur, dhimbje fyti ose gungë në qafë që nuk largohet.
• Një kontroll të qafës së mitrës të humbur ose të vonuar, pavarësisht nëse jeni vaksinuar.

Edhe pas vaksinimit kundër HPV-së, kontrolli i rregullt mbetet i rëndësishëm, sepse vaksina nuk mbulon çdo lloj me rrezik të lartë.

Fjalorth

Pyetje të shpeshta

A mund të marrin HPV burrat, dhe si do ta kuptonin?

Po. Burrat mund ta marrin dhe ta kalojnë HPV-në njësoj si gratë, dhe zakonisht nuk kanë simptoma. Disa zhvillojnë lytha gjenitale ose anale nga llojet me rrezik të ulët, ndërsa llojet me rrezik të lartë mund të kontribuojnë me kohën në kancere të fytit, anusit ose penisit. Nuk ekziston një test kontrolli rutinë i miratuar për HPV-në te burrat, ndaj vaksinimi dhe vëmendja ndaj rritjeve të pazakonta, plagëve ose dhimbjes së fytit që nuk kalon janë mënyrat kryesore për t'i dalë përpara.

A shërohet HPV-ja?

Nuk ka ilaç që e heq vetë virusin. Megjithatë, në shumicën dërrmuese të rasteve sistemi imunitar e eliminon HPV-në vetë brenda një ose dy vjetësh, ndaj nuk nevojitet trajtim. Ajo që mjekët mund të trajtojnë janë problemet që HPV-ja shkakton ndonjëherë, si lythat gjenitale ose ndryshimet parakanceroze të qafës së mitrës. Prandaj kontrolli ka kaq rëndësi: ai i gjen këto ndryshime herët, kur trajtohen thjesht.

A funksionon vaksina HPV nëse jam tashmë seksualisht aktiv?

Mund të ndihmojë ende. Vaksina jep mbrojtjen më të fortë kur bëhet para çdo ekspozimi, prandaj rekomandohet në fillim të adoleshencës, dhe në Shqipëri ofrohet falas për vajzat 13 vjeç. Por meqë mbron nga disa lloje njëherësh, një person tashmë seksualisht aktiv vështirë se i ka takuar të gjitha, ndaj vaksinimi mund të parandalojë ende infeksione të reja. Te të rriturit, vendimi merret pas një bisede me mjekun, i cili ju tregon edhe nëse vaksina ofrohet për moshën tuaj.

Çfarë do të thotë një test HPV pozitiv nëse Pap-i im është normal?

Zakonisht do të thotë se është i pranishëm një lloj me rrezik të lartë, por ende nuk ka shkaktuar ndryshime të dukshme të qelizave. Kjo është një situatë e shpeshtë dhe përgjithësisht me rrezik të ulët. Mjeku zakonisht rekomandon përsëritjen e testit pas një viti ose një analizë ndjekëse për të parë nëse infeksioni largohet, gjë që ndodh te shumica. Një test HPV pozitiv me Pap normal është arsye për ndjekje të kujdesshme, jo diagnozë kanceri.

A largohet gjithmonë HPV-ja vetë?

Shumicën e herëve, po. Rreth 9 në 10 infeksione me HPV bëhen të pazbulueshme brenda një ose dy vjetësh, ndërsa sistemi imunitar i eliminon. Një pakicë infeksionesh me rrezik të lartë mbeten, dhe pikërisht ky grup i vogël kërkon ndjekje, sepse infeksioni afatgjatë është ai që mund të çojë në fund në kancer. Kontrolli i rregullt është krijuar pikërisht për të gjetur infeksionet që nuk po largohen.

A mund të marr HPV nëse jam vaksinuar?

Po, por rreziku juaj është shumë më i ulët për llojet më të rrezikshme. Vaksinat mbulojnë llojet përgjegjëse për shumicën e kancereve të lidhura me HPV-në, por jo çdo lloj që ekziston. Për këtë arsye, gratë e vaksinuara duhet të ndjekin gjithsesi kontrollin e rekomanduar të qafës së mitrës. Vaksinimi dhe kontrolli funksionojnë më mirë së bashku.

Burimet

• UNFPA Shqipëri — Human Papilloma Virus vaccine now available in public health centers, 2022 — albania.unfpa.org
• UNFPA Shqipëri — Eliminating cervical cancer: a call for screening and early detection, 2025 — albania.unfpa.org
• Organizata Botërore e Shëndetësisë, Evropë — Equitable access to cervical cancer prevention in the WHO European Region increases as 4 more countries introduce HPV vaccination, 2022 — who.int
• Organizata Botërore e Shëndetësisë — Cervical cancer (fletë informative) — who.int
• Centers for Disease Control and Prevention — About Genital HPV Infection, 2024 — cdc.gov
• National Cancer Institute — HPV and Cancer, 2023 — cancer.gov
• U.S. Food and Drug Administration — GARDASIL 9 (HPV 9-valent vaccine) — fda.gov
• Palmer TJ, et al. — Invasive cervical cancer incidence following bivalent HPV vaccination: a population-based observational study — Journal of the National Cancer Institute, 2024 — doi.org/10.1093/jnci/djad263
• Falcaro M, et al. — The effects of the national HPV vaccination programme in England on cervical cancer and CIN3 incidence — The Lancet, 2021 — doi.org/10.1016/S0140-6736(21)02178-4
• Wang J, et al. — Human papillomavirus-based cervical screening and long-term cervical cancer risk: a randomised health-care policy trial in Sweden — The Lancet Public Health, 2024 — doi.org/10.1016/S2468-2667(24)00218-4
• Wong HY, et al. — Invitation strategy of vaginal HPV self-sampling to improve participation in cervical cancer screening: a systematic review and meta-analysis — BMC Public Health, 2024 — doi.org/10.1186/s12889-024-19881-0

Për të lexuar më tej

• Kanceri i qafës së mitrës: parandalimi dhe trajtimi
• Pap normal me test HPV pozitiv
• Testi HPV me vetëmarrje: çfarë ka të re
• HPV në gjuhë: simptomat dhe rreziqet
• Hemograma: si lexohen rezultatet

Kuptoni rezultatet e analizave me AI DiagMe

HPV-ja zakonisht nuk duket, ndaj numrat në fletët e analizave janë shpesh dritarja juaj më e qartë për atë që ndodh brenda trupit. AI DiagMe i shpjegon këto rezultate me gjuhë të thjeshtë e të përditshme, nga një raport kontrolli i qafës së mitrës deri te një analizë rutinë gjaku. Nëse doni ta kuptoni një rezultat të rruazave të bardha, mund të mësoni si lexohet hemograma e plotë, dhe për analizat e antitrupave mund të lexoni udhëzuesin për analizën IgA. AI DiagMe ju ndihmon të kuptoni rezultatet tuaja dhe të përgatitni pyetje më të mira për vizitën; nuk diagnostikon sëmundje dhe nuk zëvendëson mjekun tuaj.

Merrni interpretimin e rezultateve brenda pak minutash