ПЦОС симптоми, како неправилен менструален циклус, акни или вишок влакна, се една од најчестите причини жените во репродуктивна возраст да побараат совет од лекар. Синдромот на поликистични јајници (ПЦОС) е хормонска и метаболна состојба што ја има приближно секоја десетта жена во плодна возраст и останува една од водечките причини за неплодност, која може да се лекува. Бидејќи знаците личат на многу други состојби, ПЦОС често се открива дури неколку години по првите симптоми. Во оваа статија ќе дознаете што е ПЦОС, што го предизвикува, како се поставува дијагнозата според Ротердамските критериуми и со анализи на крв и што велат денешните истражувања и препораки за неговото следење.
Што е ПЦОС и колку е чест?
ПЦОС е состојба во која јајниците и неколку хормонски системи излегуваат од рамнотежа. Многу жени со ПЦОС создаваат повеќе андрогени, т.н. машки хормони, кои секое тело ги создава во мали количини. Оваа нерамнотежа може да ја наруши овулацијата, па јајните клетки не созреваат или не се ослободуваат како што треба. Резултатот најчесто е изостанат или неправилен циклус, а понекогаш и мали фоликули исполнети со течност што се гледаат на ултразвук. Според Канцеларијата за здравје на жените на американското Министерство за здравство (Office on Women’s Health), ПЦОС има 5 до 10 % од жените на возраст од 15 до 44 години, а повеќето дознаваат дека го имаат во дваесеттите или триесеттите години, често откако симптомите ќе ги натераат на прв преглед.
Името може да Ве збуни. За да имате ПЦОС, не мора да имате видливи цисти на јајниците, а ниту секоја жена со цисти го има синдромот. ПЦОС е подобро да се сфати како состојба на целиот организам, која ги опфаќа репродуктивните хормони, инсулинот и метаболизмот. Затоа е поврзан и со долгорочни ризици, како дијабетес тип 2 и болести на срцето. Ако на ултразвук Ви е откриена циста исполнета со течност, прочитајте го и нашиот водич за големината на цистите на јајниците и нивните ризици.
Најчести ПЦОС симптоми
Симптомите на ПЦОС многу се разликуваат од жена до жена и можат да се менуваат со текот на времето. Некои жени имаат изразени знаци, а други речиси ништо не забележуваат сè додека не почнат да планираат бременост. Неколку знаци се појавуваат најчесто, а ако ги препознаете рано, полесно ќе започнете разговор со Вашиот лекар.
Знаци што може да ги забележите
- Неправилен, редок или изостанат менструален циклус, понекогаш со обилно крвавење кога ќе дојде
- Вишок влакна на лицето, градите или стомакот, т.н. хирзутизам, кој го имаат до 70 % од жените со ПЦОС
- Акни на лицето, градите и горниот дел од грбот, кои можат да траат и по пубертетот
- Проретчување или опаѓање на косата на темето
- Зголемување на телесната тежина или тешко слабеење, особено околу стомакот
- Темни, кадифени дамки на кожата на вратот, препоните или под градите, како и мали кожни израстоци
Овие симптоми ги одразуваат хормонските промени во позадина, а не само состојбата на јајниците. Зголеменото дејство на андрогените ги предизвикува промените на кожата и влакната, а метаболните фактори влијаат врз тежината и енергијата. Чести се и промени на тежината во текот на циклусот. Бидејќи секој од овие знаци може да укаже и на друга состојба, лекарот ја гледа целата слика, а не само еден симптом.
Што го предизвикува ПЦОС?
Точната причина за ПЦОС не е позната, а повеќето стручњаци сметаат дека заедно делуваат неколку фактори. Генетиката игра улога, бидејќи состојбата често се јавува кај повеќе членови во семејството. Два механизми се особено важни: вишокот андрогени и инсулинската резистенција.
Инсулинот е хормонот што им помага на клетките храната да ја претворат во енергија. Кај инсулинската резистенција клетките слабо реагираат на инсулинот, па телото создава повеќе од него за да го задржи шеќерот во крвта во нормални граници. Повисокиот инсулин може да ги поттикне јајниците да создаваат повеќе андрогени, а тие пак ја нарушуваат овулацијата. Овој круг објаснува зошто телесната тежина, шеќерот во крвта и многу ПЦОС симптоми се толку тесно поврзани. Шеќерот во крвта подолг период се следи со HbA1c, а дневните вредности со мерење на глукозата на гладно; на двете анализи им посветуваме посебни водичи, наведени подолу.
Како се дијагностицира ПЦОС: Ротердамски критериуми
Не постои еден тест што го потврдува ПЦОС. Лекарот ја поставува дијагнозата со комбинација на Вашата историја на болеста, клинички преглед, анализи на крв и понекогаш гинеколошки ултразвук, и притоа ги исклучува другите состојби што можат да личат на ПЦОС. Најшироко користена рамка се Ротердамските критериуми.
Според Ротердамските критериуми, на ПЦОС се помислува кога се присутни најмалку два од следниве три знаци, откако ќе се исклучат другите причини: неправилна или изостаната овулација, која најчесто се гледа како неправилен циклус; клинички или лабораториски знаци на зголемени андрогени, на пример хирзутизам, акни или покачен тестостерон во крвта; и поликистични јајници на ултразвук. Бидејќи се доволни два од трите знаци, две жени со ПЦОС може да изгледаат сосема различно. Меѓународната препорака заснована на докази од 2023 година го прифаќа и антимилеровиот хормон (AMH) како замена за ултразвукот при откривање поликистична градба на јајниците кај возрасни жени.
Во Македонија првиот чекор е обично Вашиот матичен лекар или гинекологот, кој според Законот за здравственото осигурување може да биде и Ваш избран лекар. Тој може да Ве упати кај гинеколог или ендокринолог со упат преку системот „Мој термин“, а хормонските анализи се прават во лабораторија со договор со ФЗОМ или, без упат и на свој трошок, во приватна лабораторија.
Хормонски и метаболни анализи при испитување за ПЦОС
За да ја поткрепи дијагнозата и да провери поврзани ризици, лекарот може да побара повеќе анализи на крв. Табелата подолу ги прикажува најчестите показатели и што може да покаже секој од нив. Референтните вредности се разликуваат од лабораторија до лабораторија (тестостеронот обично се изразува во nmol/L, глукозата во mmol/L), па резултатите секогаш ги толкува лекар во контекст.
| Анализа | Што може да покаже |
|---|---|
| Вкупен тестостерон и индекс на слободни андрогени | Открива зголемени андрогени што можат да предизвикаат хирзутизам и акни |
| Лутеинизирачки хормон (LH) и фоликулостимулирачки хормон (FSH) | Ја проценува рамнотежата на репродуктивните хормони што ја регулираат овулацијата |
| Антимилеров хормон (AMH) | Го одразува бројот на мали фоликули; може да ја поткрепи дијагнозата кај возрасни |
| Глобулин што ги врзува половите хормони (SHBG) | Често е понизок кај ПЦОС; помага да се процени колку активен тестостерон кружи во крвта |
| Пролактин | Помага да се исклучи причина во хипофизата за неправилниот циклус |
| Тиреостимулирачки хормон (TSH) | Помага да се исклучи болест на тироидната жлезда, која може да имитира некои ПЦОС симптоми |
| Глукоза на гладно и HbA1c | Открива инсулинска резистенција, предијабетес или дијабетес тип 2 |
| Липиден статус | Ги проверува холестеролот и триглицеридите, поврзани со долгорочниот ризик за срцето |
За поширок преглед на репродуктивното здравје, лекарот може да побара анализа на женски хормони, а кога целта е бременост, и анализи на крв за плодност. За поединечните показатели прочитајте ги нашите страници за улогата на лутеинизирачкиот хормон, за анализата на FSH хормонот и за високиот тестостерон кај жените. Посебен водич се занимава и со нискиот тестостерон кај жените.
Кога циклусот е неправилен, лекарот може да провери и дали има покачен пролактин и дали тироидната жлезда е во рамките на нормалните вредности на тироидните хормони. За да разберете колку активен тестостерон има во Вашето тело, прочитајте го нашето објаснување за вредностите на SHBG.
Пред земањето крв обично се препорачува да дојдете наутро, на гладно, околу 12 часа по последниот оброк, и да пиете само вода. Така пишува македонскиот превод на европските препораки EFLM-COLABIOCLI за земање венска крв, изработен од Македонското здружение по медицинска биохемија и лабораториска медицина. Хормоните поврзани со циклусот често се мерат во одреден ден од циклусот, па проверете со Вашиот лекар кога да ја дадете крвта.
ПЦОС, инсулинска резистенција и долгорочно здравје
Инсулинската резистенција е во средиштето на метаболната страна на ПЦОС и ги одредува многу од долгорочните ризици. Според Office on Women’s Health, повеќе од половина од жените со ПЦОС развиваат дијабетес или предијабетес пред 40-годишна возраст. Состојбата е поврзана и со повисок крвен притисок, неповолни масти во крвта, апнеја во сонот и поголем ризик од промени на слузницата на матката (ендометриумот). Ниту еден од овие исходи не е неизбежен, а ако со симптомите се занимавате рано, Вие и Вашиот лекар ќе имате повеќе можности.
Затоа испитувањето оди подалеку од репродуктивните хормони. Ако го следите шеќерот и холестеролот во крвта со текот на времето, Вие и Вашиот лекар ќе ги забележите раните промени. Ако резултатите укажуваат на покачена глукоза, прочитајте го нашиот преглед за причините, симптомите и лекувањето на дијабетесот. Посебна страница објаснува што значат вредностите на глукозата, а посебен водич ја објаснува големината на цистите на јајниците и нивните ризици.
Најнови научни сознанија
Истражувањата за ПЦОС брзо напредуваат, а неколку нови наоди помагаат да се разбере како состојбата се проценува и следи. Кратките описи подолу го наведуваат видот и големината на секоја студија, за да можете да ги вреднувате соодветно. Тие се општи информации, не медицински совет, а одлуките за лекување ги носите заедно со Вашиот лекар.
Меѓународната препорака заснована на докази за проценка и лекување на синдромот на поликистични јајници, објавена во 2023 година во списанието Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism, обедини 254 препораки и практични совети според методот GRADE. Таа го прифати антимилеровиот хормон како замена за ултразвукот при откривање поликистична градба на јајниците кај возрасни и ја потврди важноста на структурираната хормонска и метаболна проценка.
За метаболизмот, систематски преглед со анализа со Менделова рандомизација од 2023 година во Human Reproduction, кој обедини 63 опсервациски студии и генетски податоци, покажа дека повеќе телесни масти и знаци на хиперинсулинемија и инсулинска резистенција се поврзани со поголема веројатност за ПЦОС, а прекумерната тежина со приближно четирипати поголема веројатност. Ова ја потврдува долго забележуваната врска меѓу инсулинот и синдромот, но не докажува причина кај секоја поединечна жена.
За додатоците во исхраната, систематски преглед и метаанализа од 2022 година на 15 контролирани студии во Obesity Science and Practice покажаа дека инозитолот доведува до мало намалување на индексот на телесна маса, со поизразен ефект кај учесничките со ПЦОС што земале мио-инозитол. Авторите го опишуваат инозитолот како можна дополнителна помош, а не како самостојно лекување.
За поновите лекови, метаанализа од 2024 година на четири рандомизирани контролирани студии со 176 учеснички, објавена во Journal of Diabetes and Its Complications, покажа дека агонистите на GLP-1 рецепторот го намалиле индексот на телесна маса за околу 2,4 поени и обемот на струкот за околу 5 cm во споредба со плацебо кај жени со ПЦОС и дебелина, а подобриле и некои показатели за андрогени и инсулин. Резултатите се ветувачки, но се засноваат на мали и кратки студии.
Кога да се обратите кај лекар
Не мора да чекате формална дијагноза за да побарате совет. Закажете преглед кај Вашиот матичен лекар или гинеколог ако забележите нешто од следново:
- Циклус што е постојано неправилен, со многу долги паузи или воопшто изостанува
- Нов или сè поизразен вишок влакна, упорни акни или опаѓање на косата
- Тешкотии да забремените по неколку месеци обиди
- Необјасниво зголемување на тежината, силна желба за слатко или потемнети дамки на кожата, кои можат да укажат на инсулинска резистенција
- ПЦОС, дијабетес тип 2 или рана срцева болест во семејството, заедно со некој од симптомите погоре
Лекарот може да ги побара вистинските анализи, да ги протолкува ПЦОС симптомите во контекст и да ги исклучи состојбите што личат на ПЦОС. Раната проценка го олеснува и следењето на метаболното здравје во годините што следуваат.
Речник
| Поим | Значење |
|---|---|
| Андрогени | Група хормони, меѓу кои и тестостеронот, што ги создава секое тело; повисоките вредности можат да предизвикаат акни и вишок влакна |
| Ановулација | Кога јајникот не ослободува јајна клетка во текот на менструалниот циклус |
| Хирзутизам | Вишок влакна со машки распоред, на пример на лицето, градите или стомакот |
| Инсулинска резистенција | Состојба во која клетките слабо реагираат на инсулинот, па телото создава повеќе од него |
| Антимилеров хормон | Хормон што го создаваат малите фоликули на јајникот и може да ја поткрепи дијагнозата на ПЦОС кај возрасни |
| Ротердамски критериуми | Дијагностичка рамка според која за ПЦОС се потребни најмалку два од три знаци |
| SHBG | Глобулин што ги врзува половите хормони, белковина што го врзува тестостеронот и често е понизок кај ПЦОС |
| Хиперандрогенизам | Поголемо дејство на андрогените од вообичаеното, видливо на телото или во анализите на крв |
Најчесто поставувани прашања
Што е ПЦОС?
ПЦОС, или синдром на поликистични јајници, е честа хормонска и метаболна состојба што влијае врз работата на јајниците. Најчесто предизвикува неправилен циклус, знаци на зголемени андрогени, како акни или вишок влакна, а понекогаш и мали фоликули видливи на ултразвук. Тоа е една од најчестите причини за неплодност, која може да се лекува.
Што го предизвикува ПЦОС?
Точната причина не е позната, но придонесуваат генетиката, зголеменото создавање андрогени и инсулинската резистенција. Повисокиот инсулин може да ги поттикне јајниците да создаваат повеќе андрогени, што ја нарушува овулацијата. Начинот на живот и семејната историја влијаат врз ризикот, но ниту еден фактор сам не ја објаснува состојбата.
Како се дијагностицира ПЦОС?
Не постои еден тест. Лекарите ги користат Ротердамските критериуми и го дијагностицираат ПЦОС кога се присутни најмалку два од три знаци, откако ќе се исклучат другите причини: неправилна овулација, знаци на зголемени андрогени и поликистични јајници на ултразвук. Анализите на хормоните и на шеќерот во крвта ја дополнуваат сликата.
Може ли да се забремени со ПЦОС?
Да. Многу жени со ПЦОС забременуваат, понекогаш со помош што ја поттикнува овулацијата. Бидејќи ПЦОС ги прави циклусот и овулацијата помалку предвидливи, лекарот може да Ви предложи промени во начинот на живот, лекови или асистирана репродукција. ПЦОС може да ги зголеми и некои ризици во бременоста, па е корисно бременоста да ја планирате заедно со лекар.
Дали ПЦОС е наследен?
Постои јасна наследна компонента. Ако Вашата мајка, сестра или тетка има ПЦОС, веројатноста да го имате и Вие е поголема, а истражувачите поврзале неколку гени со состојбата. Генетиката делува заедно со метаболните фактори, како телесната тежина и инсулинската резистенција, а не самостојно.
Дали ПЦОС е хронична болест?
Да, ПЦОС е долготрајна состојба што не се лекува конечно, но симптомите може успешно да се контролираат. Некои знаци се ублажуваат околу менопаузата, а метаболните ризици, како дијабетесот, можат да останат или да растат со годините. Редовната грижа е насочена кон симптомите, желбата за бременост и долгорочното здравје на срцето и метаболизмот.
Извори
- Office on Women’s Health, U.S. Department of Health and Human Services. Polycystic ovary syndrome. womenshealth.gov
- Mayo Clinic. Polycystic ovary syndrome (PCOS) – Symptoms and causes. mayoclinic.org
- Cleveland Clinic. Polycystic ovary syndrome (PCOS). my.clevelandclinic.org
- Teede HJ, et al. Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. J Clin Endocrinol Metab. 2023. doi.org/10.1210/clinem/dgad463 (преку PubMed)
- Dobbie LJ, et al. Childhood, adolescent, and adulthood adiposity are associated with risk of PCOS: a Mendelian randomization study with meta-analysis. Hum Reprod. 2023. doi.org/10.1093/humrep/dead053 (преку PubMed)
- Zarezadeh M, et al. Inositol supplementation and body mass index: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Obes Sci Pract. 2022. doi.org/10.1002/osp4.569 (преку PubMed)
- Abdalla MA, et al. The efficacy and safety of GLP-1 agonists in PCOS women living with obesity in promoting weight loss and hormonal regulation: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Diabetes Complications. 2024. doi.org/10.1016/j.jdiacomp.2024.108834 (преку PubMed)
- Македонско здружение по медицинска биохемија и лабораториска медицина. Препораки на EFLM-COLABIOCLI за земање венска крв (македонски превод). eflm.eu
- Министерство за здравство. Закон за здравственото осигурување (пречистен текст). zdravstvo.gov.mk
Дополнително читање
- Дознајте повеќе за анализата на женски хормони
- Нормални вредности и цели за HbA1c
- Висок тестостерон кај жените
- Вредности на SHBG
- Како да ги прочитате резултатите од анализите на крв
Разберете ги Вашите анализи на крв со AI DiagMe
Испитувањето за ПЦОС може да донесе повеќе бројки одеднаш, од тестостеронот и односот LH/FSH до антимилеровиот хормон и HbA1c. AI DiagMe ги чита наодите од крв, урина и столица со вештачка интелигенција потврдена од медицински одбор, со податоци што се чуваат во Европската Унија, на сервери со HDS-сертификат, и на јасен јазик објаснува што значи секој показател. Создаден е за да Ви помогне да ги разберете резултатите и да се подготвите за прегледот, а не да постави дијагноза или да го замени Вашиот лекар.
Протолкувајте ги Вашите резултати за неколку минути
