Артрозата е најчестата болест на зглобовите во светот и погодува стотици милиони возрасни со стареењето. Често се опишува како артритис „од абење“: настанува кога мазната ’рскавица што ги амортизира краевите на коските постепено се разградува, а зглобовите стануваат вкочанети, болни и потешко подвижни. Најчесто ги засега колената, колковите, рацете и ’рбетот, но не е неизбежен дел од стареењето, бидејќи со многу од нејзините фактори на ризик може да се управува. Во оваа статија ќе дознаете што е артрозата, што ја предизвикува, како лекарите ја препознаваат и дијагностицираат, по што се разликува од ревматоидниот артритис и кои лекувања и неодамнешни научни сознанија можат да помогнат. Ќе видите и зошто анализите на крв, иако не можат да ја потврдат болеста, имаат вредна улога во исклучувањето на другите причини за болка во зглобовите.
Што е артроза?
Артрозата, наречена и остеоартритис (ОА), е хронична состојба во која ’рскавицата во зглобот бавно се троши. ’Рскавицата е цврстото, лизгаво ткиво што им овозможува на коските да се лизгаат една врз друга. Додека таа се истенчува, коската под неа се задебелува, на рабовите на зглобот можат да се создадат мали коскени израстоци наречени остеофити, а обвивката на зглобот може благо да се воспали. Бидејќи го засега целиот зглоб, а не само ’рскавицата, лекарите денес ја гледаат како болест на целата структура на зглобот.
Друго често име за артрозата е дегенеративна болест на зглобовите, што ја одразува постепената, механичка природа на оштетувањето. Таа се разликува од воспалителните или автоимуните облици на артритис, во кои имунолошкиот систем ги напаѓа зглобовите. Артрозата е само еден член од големото семејство болести на зглобовите, а нашата здравствена библиотека го објаснува поширокото семејство на артритиси.
Што предизвикува артроза? Фактори на ризик
Артрозата ретко има една причина: повеќе фактори со текот на годините се комбинираат и ја надминуваат природната способност на зглобот сам да се поправа. На некои од нив не можете да влијаете, а други се во Ваши раце.
- Возраст: ризикот постојано расте по 45-тата година, бидејќи ’рскавицата сè потешко се обновува.
- Прекумерна тежина: вишокот килограми ги оптоваруваат колената и колковите, а масното ткиво ослободува и супстанции што можат да поттикнат благо хронично воспаление.
- Претходна повреда на зглобот: стара фрактура, скинат лигамент или операција може години подоцна да ја подготват почвата за артроза.
- Повторено оптоварување: работа или спорт со кревање тешки товари, клечење или повторени удари можат да го забрзаат абењето на зглобот.
- Генетика: семејната историја на артроза, особено на рацете, ја зголемува веројатноста да се развие.
- Пол и хормони: жените почесто се засегнати, особено по менопаузата.
- Облик и поставеност на зглобот: криви нозе, аномалии на колкот или нерамни зглобови го концентрираат притисокот на едно место.
Бидејќи на тежината, физичката активност и спречувањето повреди може да се влијае, превенцијата е вистински можна за многу луѓе, дури и кога семејната историја игра улога.
Симптоми на артроза
Главниот симптом на артрозата е болката. Обично се опишува како механичка, што значи дека се влошува со употреба и движење, а се смирува со одмор. На почетокот непријатноста може да доаѓа и да си оди, но со текот на времето може да стане постојана. Други чести знаци се кратката утринска вкочанетост, што обично трае помалку од 30 минути, намалениот опсег на движење и чувството на кршење или кликање наречено крепитации при движење на зглобот. Некои зглобови изгледаат поголеми поради коскеното задебелување, а при влошувања може да се јави благ оток.
Артроза на коленото
Коленото е најчесто засегнатиот зглоб. Луѓето често забележуваат болка при качување по скали, станување или подолго одење, заедно со вкочанетост по седење. Бидејќи болката во коленото има многу можни причини, посебна статија ги разгледува пошироките причини за болка во коленото.
Артроза на рацете
Артрозата на рацете обично ги засега зглобовите на прстите и основата на палецот. Може да создаде цврсти коскени испакнатини близу врвовите на прстите, наречени Хеберденови јазли, и слични отоци на средните зглобови на прстите, наречени Бушарови јазли. Фаќањето, штипењето и фините задачи можат да станат непријатни.
Артроза на колкот и ’рбетот
Артрозата на колкот често предизвикува болка во препоните или надворешната страна на бутот и може да го отежни одењето или обувањето чевли. Во ’рбетот, истрошените дискови и зглобови можат да доведат до вкочанетост на вратот или долниот дел од грбот, а понекогаш и до симптоми од нервите ако коскените израстоци притискаат на блиските нерви.
Артроза или ревматоиден артритис
Артрозата е болест од абење, а ревматоидниот артритис е автоимуна болест во која имунолошкиот систем по грешка ја напаѓа обвивката на зглобот и предизвикува широко воспаление. Ова е едно од најчестите прашања на пациентите. Двете болести предизвикуваат болка во зглобовите, но се многу различни. Нивното разликување е важно, бидејќи ревматоидниот артритис бара рано лекување со посебни лекови за да се спречи трајно оштетување на зглобовите. За подетална споредба, нашиот медицински тим подготви и детален водич за ревматоидниот артритис.
| Особина | Артроза | Ревматоиден артритис |
|---|---|---|
| Вид на болест | Од абење (дегенеративна) | Автоимуна и воспалителна |
| Вообичаен почеток | Постепен, обично по 45-тата година | На која било возраст, често меѓу 30 и 60 години |
| Распоред на зглобовите | Често еднострано; колена, колкови, раце, ’рбет | Обично симетрично; мали зглобови на рацете и стапалата |
| Утринска вкочанетост | Кратка, под 30 минути | Подолга, често над еден час |
| Оток | Тврдо, коскено задебелување | Топол, мек и чувствителен оток |
| Симптоми на целото тело | Ретки | Чести се замор и покачена температура |
| Вообичаени анализи на крв | Обично нормални | Често покачени показатели за воспаление и позитивни антитела |
Како се дијагностицира артрозата
Артрозата се дијагностицира главно врз основа на анамнезата и физичкиот преглед, а не со една анализа. Преглед од 2023 година во JAMA забележа дека кај возрасни на 45 или повеќе години со болка во зглобот поврзана со активност и со мала или никаква утринска вкочанетост, артрозата е убедливо најверојатното објаснување. Лекарите прашуваат за карактерот на болката, го прегледуваат зглобот за оток и коскено задебелување и проверуваат колку добро се движи. Во Македонија првиот преглед е обично кај матичниот лекар, кој по потреба дава упат за рендген или до ортопед, физијатар или ревматолог.
Клинички преглед и снимање
Рендгенската снимка може да ја поддржи дијагнозата така што покажува стеснување на просторот меѓу коските, остеофити и погуста коска. Важно е што сликата на рендген не секогаш се совпаѓа со тоа како се чувствува човекот: некои луѓе со изразени промени имаат мала болка, а други со благи промени многу ги боли. Затоа снимањето се користи за да се потврди дијагнозата и да се процени тежината, а не самостојно да одлучи за лекувањето.
Анализи на крв што помагаат да се исклучат другите причини
Не постои анализа на крв што ја потврдува артрозата. Анализите на крв се користат за да се исклучат други состојби што можат да ја имитираат, особено воспалителниот артритис или артритисот предизвикан од кристали. Ако карактерот на симптомите буди сомнеж, лекарот може да побара анализа на Ц-реактивен протеин за воспаление, а може да додаде и анализа на седиментацијата на еритроцитите. За да бара конкретно ревматоиден артритис, лекарот може да побара анализа на антителата анти-CCP. Кога ненадејните, црвени и жешки напади на зглобот упатуваат на кристали, посебен водич опишува олеснување на болката и лекување на гихт.
| Анализа на крв | Што мери | Што помага да се исклучи |
|---|---|---|
| Ц-реактивен протеин (CRP) | Општо воспаление во телото | Ревматоиден артритис, инфекција, друга воспалителна болест |
| Седиментација на еритроцитите (СЕ) | Колку брзо се таложат црвените крвни зрнца, знак на воспаление | Воспалителен артритис, инфекција |
| Ревматоиден фактор (RF) | Антитело што често се среќава кај автоимуни болести | Ревматоиден артритис |
| Анти-CCP антитела | Антитела многу специфични за ревматоидниот артритис | Ран ревматоиден артритис |
| Мочна киселина | Количината на мочна киселина во крвта (во µmol/L) | Гихт, артритис предизвикан од кристали |
Кога да одите на лекар
Болката во зглобовите е честа, но некои знаци заслужуваат брза медицинска проценка наместо чекање. Закажете преглед ако забележите нешто од следново:
- Болка или вкочанетост во зглобот што трае повеќе од неколку недели или Ве спречува во секојдневните активности.
- Зглоб што е топол, црвен или ненадејно многу отечен, што може да значи инфекција или гихт.
- Утринска вкочанетост што трае многу подолго од еден час, што упатува на воспалителен артритис.
- Покачена температура, необјасниво слабеење или замор заедно со симптомите во зглобовите.
- Зглоб што се блокира, попушта или го менува обликот.
Лекување и грижа при артроза
Не постои лек што ја враќа артрозата наназад, но широк спектар лекувања може да ја ублажи болката, да ги одржи зглобовите во функција и да го заштити квалитетот на животот. Грижата обично почнува со промени во начинот на живот, а лекови или операција се додаваат само кога е потребно.
Вежбање и физичка активност
Движењето е темел на грижата при артроза. Зајакнувањето на мускулите околу зглобот, нежната аеробна активност како одење или пливање и вежбите за опсег на движење помагаат да се намалат болката и вкочанетоста. Можеби изгледа нелогично да се движи болен зглоб, но активноста многу подобро го штити отколку мирувањето. Физикалната терапија во Македонија обично се добива со упат од матичниот лекар или специјалист.
Контрола на телесната тежина
Кај луѓето со вишок килограми, дури и скромно слабеење може осетно да го олесни товарот врз колената и колковите и да ги намали симптомите. Бидејќи тежината и оптоварувањето на зглобовите се толку тесно поврзани, контролата на тежината е една од најефикасните достапни алатки.
Лекови
Кога е потребно ублажување на болката, препораките обично даваат предност на локални антиинфламаторни гелови за артроза на коленото и рацете, а потоа на антиинфламаторни лекови преку уста во најмала делотворна доза за најкратко време. Парацетамолот дава ограничена корист кај некои луѓе. Инјекциите со кортикостероид во зглобот можат да дадат краткотрајно олеснување при тешко влошување. Секој лек треба да се избере со лекар, земајќи ги предвид Вашите други здравствени состојби.
Операција
Кога артрозата е напредната, а другите лекувања повеќе не ги контролираат симптомите, операцијата за замена на зглобот, најчесто на коленото или колкот, може драматично да ги врати удобноста и подвижноста. Се разгледува дури откако ќе се пробаат конзервативните можности.
Најнови научни сознанија за артрозата
Истражувањата на артрозата брзо напредуваа во последните три години. Наодите подолу се напишани на едноставен јазик, со тоа што би можело да значи секој од нив за Вас.
Вежбањето сега има уште посилна поддршка од доказите. Ажуриран Cochrane преглед од 2024 година, што обединил многу испитувања на вежбање на копно при артроза на коленото, нашол мали до умерени подобрувања на болката и функцијата што важат кај различни програми. Што значи ова за Вас: точната рутина е помалку важна од изборот на активност што можете да ја продолжите, па план што Ви е пријатен е добар план.
Лековите за слабеење можат да ги ублажат симптомите во коленото. Во испитување од 2024 година објавено во New England Journal of Medicine, возрасни со дебелина и артроза на коленото што примале инјекција семаглутид еднаш неделно, лек од групата GLP-1 првично развиен за дијабетес и слабеење, значително ослабеле и пријавиле јасно помала болка во коленото од оние што примале плацебо. Лековите GLP-1 го намалуваат апетитот и помагаат да се намали телесната тежина. Што значи ова за Вас: кога артрозата е тесно поврзана со вишокот килограми, овие понови лекувања можат да помогнат, но делуваат врз тежината и болката, а не ја поправаат ’рскавицата, па за нив треба да разговарате со Вашиот лекар.
Артрозата денес се гледа како болест на целиот зглоб, делумно метаболичка. Преглед од 2025 година во Nature Reviews Disease Primers ја опиша како болест што вклучува воспаление и метаболизам, а не само механичко абење, но актуелното лекување сè уште е насочено кон ублажување на симптомите. Што значи ова за Вас: чекорите во начинот на живот, како движењето и контролата на тежината, остануваат столб на грижата додека науката работи на подлабоки решенија.
Препораките низ светот главно се согласуваат, со одредени празнини. Систематски преглед од 2024 година што ги споредил клиничките препораки за артроза нашол силна и доследна поддршка за вежбањето, контролата на тежината и едукацијата, но противречни совети за лекувања како инјекциите во зглобот. Што значи ова за Вас: добриот план за грижа треба да биде прилагоден на Вас, и разумно е да прашате зошто одредена можност се препорачува или не.
Вистински лек што ја менува болеста сè уште недостига, но потрагата е активна. Истражувачите проверуваат дали лековите првично создадени за дијабетес би можеле да ги штитат зглобовите; студија од 2024 година во EBioMedicine со генетска анализа означи неколку такви цели за лекови како вредни за испитување. Лек што ја модифицира артрозата (DMOAD) би го забавил самото оштетување на зглобот, а ниту еден сè уште не е одобрен. Што значи ова за Вас: денешните лекувања ги контролираат симптомите, а секој ветувачки нов лек ќе бара години испитувања пред да стигне до пациентите.
Годишните прегледи на истражувањата помагаат да се следи напредокот. Прегледот на годината 2025 за артрозата потврди дека дебелината и неактивноста остануваат водечки, променливи двигатели на болеста и дека вежбањето и слабеењето и понатаму имаат најсилни докази. Што значи ова за Вас: навиките што се во Ваши раце и понатаму прават најголема разлика.
Живот со артроза
Артрозата е долготрајна состојба, но повеќето луѓе добро се справуваат со неа и остануваат активни со години. Едноставни секојдневни стратегии ги штитат зглобовите: распоредете ги тешките задачи, менувајте активност со кратки паузи, носете удобни обувки и размислете за помагала како бастун или отворач за тегли кога Ви го олеснуваат животот. Топлината може да ги опушти вкочанетите зглобови, а студот да го смири отечениот зглоб.
Важни се и коските и општото здравје. Силните мускули ги поддржуваат зглобовите, а грижата за густината на коските помага да бидете стабилни на нозе; некои луѓе прават и анализа на витамин Д во крвта, а за поцелосна слика нашиот тим ги објаснува анализите за калциум, коски и минерали. Конечно, хроничната болка може да влијае на расположението и сонот, па вреди да му кажете на лекарот ако сте потиштени, бидејќи и тоа е дел од добрата грижа при артроза.
Речник на поими
| Поим | Значење |
|---|---|
| ’Рскавица | Мазно заштитно ткиво што ги амортизира краевите на коските во зглобот. |
| Остеофит | Коскен израсток (трн) што може да се создаде на рабовите на зглоб засегнат од артроза. |
| Дегенеративна болест на зглобовите | Друго име за артрозата, што го опишува постепеното разградување на ткивата на зглобот. |
| Синовијална течност | Густа течност што го подмачкува зглобот и го намалува триењето при движење. |
| Крепитации | Кршење, пукање или кликање што се чувствува или слуша при движење на оштетен зглоб. |
| Воспалителен артритис | Болест на зглобовите предизвикана од преактивен имунолошки систем, како ревматоидниот артритис, а не од абење. |
| Ц-реактивен протеин (CRP) | Протеин во крвта што расте кога некаде во телото има воспаление. |
| Анти-CCP антитела | Имунолошки протеини што силно упатуваат на ревматоиден артритис кога се најдени во крвта. |
| DMOAD | Лек што ја модифицира артрозата; лекување што би го забавило самото оштетување на зглобот, а ниту едно сè уште не е одобрено. |
| Кохорта | Група луѓе што се следат со текот на времето во истражувачка студија. |
Најчесто поставувани прашања
Која е разликата меѓу артроза и ревматоиден артритис?
Артрозата е болест од абење во која ’рскавицата се разградува со текот на времето, обично засега неколку зглобови и предизвикува кратка утринска вкочанетост. Ревматоидниот артритис е автоимуна болест во која имунолошкиот систем ги напаѓа зглобовите, често симетрично, со подолга вкочанетост и симптоми на целото тело како замор. Анализите на крв обично се нормални кај артрозата, а често се абнормални кај ревматоидниот артритис.
Дали артрозата на коленото може да се излекува?
Засега не постои лек што го враќа губењето на ’рскавицата кај артрозата на коленото. Сепак, симптомите често може добро да се контролираат со вежбање, контрола на тежината, мерки против болка и, во напреднати случаи, со операција за замена на зглобот. Истражувањата на лекови што ја менуваат болеста продолжуваат, но ниту еден сè уште не е одобрен.
Кои се првите симптоми на артрозата?
Раната артроза често почнува со блага болка во зглобот поврзана со активност, што се смирува со одмор, заедно со кратка вкочанетост по будење или седење. Може да забележите и благо кршење или намалена подвижност. Бидејќи овие знаци лесно се занемаруваат, корисно е да му ги спомнете на лекарот ако траат.
Дали артрозата ги засега рацете?
Да. Артрозата често ги засега зглобовите на прстите и основата на палецот и предизвикува цврсти коскени испакнатини, вкочанетост и непријатност при фаќање или штипење. Артрозата на рацете често се јавува во семејства и е почеста кај жените, особено по менопаузата.
Може ли анализа на крв да ја дијагностицира артрозата?
Ниту една анализа на крв не може да ја потврди артрозата, бидејќи таа не е автоимуна болест и обично ги остава стандардните показатели нормални. Анализите на крв се користат за да се исклучат состојбите што личат на неа, како ревматоидниот артритис или гихтот. Разбирањето на овие резултати заедно со симптомите му помага на лекарот да постави вистинска дијагноза.
Кое е најдоброто лекување за артроза на коленото?
Најдобро поддржаните лекувања за артроза на коленото се вежбањето и контролата на тежината, комбинирани со ублажување на болката кога е потребно. Локалните антиинфламаторни гелови и понекогаш инјекциите во зглобот можат да помогнат при влошување, додека замената на зглобот е резервирана за тешките случаи. Вистинската комбинација зависи од Вашите симптоми и општото здравје.
Извори
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Osteoarthritis. https://www.cdc.gov/arthritis/osteoarthritis/index.html
- National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS) – Osteoarthritis. https://www.niams.nih.gov/health-topics/osteoarthritis
- Mayo Clinic – Osteoarthritis: Symptoms and causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/osteoarthritis/symptoms-causes/syc-20351925
- Закон за здравственото осигурување (избран лекар и упат), Министерство за здравство на Република Северна Македонија. https://portal.mdt.gov.mk/post-body-files/zakoni-zdravstvo-file-h0jb.pdf
- Tang S, et al. Osteoarthritis. Nature Reviews Disease Primers, 2025. https://doi.org/10.1038/s41572-025-00594-6
- Lawford BJ, et al. Exercise for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2024. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004376.pub4
- Bliddal H, et al. Once-Weekly Semaglutide in Persons with Obesity and Knee Osteoarthritis. New England Journal of Medicine, 2024. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2403664
- Dell'Isola A, et al. Osteoarthritis year in review 2025: epidemiology and therapy. Osteoarthritis and Cartilage, 2025. https://doi.org/10.1016/j.joca.2025.08.015
- Gray B, et al. Analysis of the similarities and differences between osteoarthritis clinical practice guideline recommendations: a systematic review. Osteoarthritis and Cartilage, 2024. https://doi.org/10.1016/j.joca.2024.02.890
- Duong V, et al. Evaluation and Treatment of Knee Pain: A Review. JAMA, 2023. https://doi.org/10.1001/jama.2023.19675
- Fu K, et al. Exploring antidiabetic drug targets as potential disease-modifying agents in osteoarthritis. EBioMedicine, 2024. https://doi.org/10.1016/j.ebiom.2024.105285
Дополнително читање
- Артритис: причини, симптоми и лекување
- Ревматоиден артритис: целосен водич
- Гихт: олеснување на болката
- Болка во коленото: причини и лекување
- Висок CRP: причини и симптоми
Разберете ги Вашите анализи на крв со AI DiagMe
Анализите на крв не можат да ја дијагностицираат артрозата, но се неопходни за да се исклучат состојбите што ја имитираат, од ревматоиден артритис до гихт. AI DiagMe Ви помага да ги разберете показателите како Ц-реактивниот протеин, ревматоидниот фактор, антителата анти-CCP и мочната киселина, на јасен јазик што навистина можете да го користите. Создаден е за да Ви помогне да ги разберете резултатите, а не за да постави дијагноза или да го замени Вашиот лекар, за на следниот преглед да дојдете подобро информирани.
Протолкувајте ги резултатите за неколку минути
