Dieta mesdhetare është një nga mënyrat e të ushqyerit më të studiuara në botë, dhe për shumë familje shqiptare është pjesë e traditës: perime, fasule, vaj ulliri, peshk dhe fruta të stinës. Një studim i ri, i botuar në tetor 2026 në The American Journal of Clinical Nutrition, shton një pjesë të rëndësishme: një “gjurmë” prej 67 molekulash të vogla të matura në gjak, që pasqyron çfarë hanë vërtet njerëzit, lidhet me një rrezik më të ulët vdekjeje gjatë më shumë se një dekade. Në të ardhmen, kjo lloj matjeje mund të lejojë që një analizë gjaku të tregojë nëse një dietë më e shëndetshme po bën vërtet ndryshim brenda trupit.
Çfarë gjeti studimi i ri
Studimi gjeti se njerëzit me gjurmën më të fortë mesdhetare në gjak kishin rreth 23% rrezik më të ulët vdekjeje. Ekipi, i udhëhequr nga Estefanía Toledo (Universiteti i Navarrës, Spanjë) me Frank Hu (Harvard T.H. Chan School of Public Health), u nis nga një mjet i krijuar në 2020: një gjurmë në gjak prej 67 metabolitësh, molekula të vogla që trupi i prodhon ose i shndërron nga ushqimi. Gjurma u ndërtua për të pasqyruar sa ngushtë ndjek dikush dietën mesdhetare dhe ishte lidhur tashmë me një rrezik më të ulët të sëmundjeve të zemrës.
Këtë herë, studiuesit kontrolluan nëse ajo mund të parashikonte edhe mbijetesën afatgjatë në dy grupe shumë të ndryshme:
| Grupi i studiuar | Pjesëmarrës | Ndjekja | Rezultati kryesor |
|---|---|---|---|
| Studimi PREDIMED (Spanjë), të moshuar me rrezik të lartë kardiovaskular | 1 880 | Rreth 13 vjet | 23% rrezik më të ulët vdekjeje te një e treta me gjurmën më të lartë, kundrejt një të tretës më të ulët |
| Tri kohorta të mëdha amerikane infermieresh dhe profesionistësh të shëndetësisë | 12 704 | Rreth 25 vjet | 23% rrezik më të ulët vdekjeje te një e pesta më e lartë, kundrejt një të pestës më të ulët |
Këto rezultate marrin parasysh moshën, duhanin, peshën trupore dhe sëmundjet ekzistuese. Te grupi spanjoll, lidhja mbeti edhe pasi u mor parasysh çfarë deklaronin pjesëmarrësit se hanin, që do të thotë se gjurma në gjak shton informacion që pyetësorët për ushqimin nuk e kapin. Sipas një përmbledhjeje në News-Medical, çdo rritje me një devijim standard e gjurmës lidhej me rreth 19% rrezik më të ulët vdekjeje në PREDIMED, dhe lidhja më e qartë ishte me vdekjet nga sëmundjet kardiovaskulare.
Pse ta matim dietën në gjak?
Gjaku tregon jo vetëm çfarë hëngrët, por edhe si e përpunoi trupi juaj. Shumica e studimeve për ushqyerjen mbështeten te pyetësorë që i pyesin njerëzit çfarë kanë ngrënë. Kujtesa nuk është e përsosur, porcionet vlerësohen me vështirësi dhe trupat reagojnë ndryshe ndaj të njëjtave ushqime. Një gjurmë në gjak e anashkalon pjesërisht këtë problem. Shumica e 67 molekulave janë lipide (molekula të lidhura me yndyrnat); disa ndjekin konsumin e vajit të ullirit, të tjera janë acide yndyrore me zinxhir të gjatë që gjenden në arrat dhe peshkun.
Çfarë nuk thotë studimi
- Ky është një studim vëzhgues: tregon një lidhje, jo shkak dhe pasojë. Nuk provon se rritja e gjurmës suaj do ta zgjaste jetën.
- Ndryshimet e gjurmës gjatë vitit të parë të ndjekjes nuk u lidhën me vdekshmërinë; vetëm niveli i matur.
- Pjesëmarrësit amerikanë ishin kryesisht profesionistë të bardhë të shëndetësisë me shëndet relativisht të mirë, prandaj gjetjet duhet të konfirmohen në grupe më të larmishme.
- Matja e këtyre 67 metabolitëve është mjet kërkimor. Sot nuk ka analizë rutinë laboratori për këtë gjurmë.
Dieta mesdhetare në praktikë
Dieta mesdhetare nuk është një plan për dobësim, por një mënyrë të ushqyeri: shumë perime, fruta, fasule dhe thjerrëza, drithëra të plota dhe arra, vaj ulliri si yndyra kryesore, peshk rregullisht dhe pak mish i kuq, mish i përpunuar dhe ushqime me sheqer. Kjo përputhet me këshillat për një ushqyerje të shëndetshme për zemrën të Institutit Kombëtar amerikan të Zemrës, Mushkërive dhe Gjakut (NHLBI): më shumë fruta, perime, drithëra të plota, peshk dhe arra, dhe më pak yndyrë të ngopur, kripë dhe sheqer të shtuar.
Cilat analiza mund ta ndjekin efektin e dietës?
Gjurma prej 67 molekulash nuk ofrohet në kujdesin rutinë, por disa analiza të zakonshme gjaku tregojnë tashmë si po ndikon dieta juaj te zemra dhe metabolizmi. Në laboratorët shqiptarë, kolesteroli, trigliceridet dhe glicemia jepen zakonisht në mg/dL. Këto analiza përfshihen edhe në kontrollin mjekësor bazë falas për banorët 35 deri në 70 vjeç, sipas VKM nr. 185, datë 2.4.2014, ku mjeku i familjes ju fton sipas muajit të lindjes.
- profili lipidik, me kolesterolin LDL, kolesterolin HDL dhe trigliceridet;
- glicemia esëll dhe HbA1c, që pasqyrojnë sheqerin në gjak;
- proteina C-reaktive (CRP), një tregues i inflamacionit;
- një panel biokimik i plotë, nëse mjeku e sheh të dobishëm.
Krahasimi i këtyre rezultateve nga një analizë te tjetra, pas disa muajsh me një ushqyerje të ndryshme, ju lejon të shihni çfarë po ndryshon vërtet.
Çfarë do të thotë kjo për ju
Ky studim nuk i ndryshon këshillat për ushqyerjen: i mbështet me një matje biologjike më objektive se pyetësorët. Mesazhi praktik mbetet i njëjti: përvetësoni gradualisht bazat e dietës mesdhetare dhe qëndroni te to. Studiuesit shpresojnë që në të ardhmen gjurmë si kjo të ndihmojnë në dallimin e njerëzve te të cilët dieta nuk ka efektin e pritur në trup, që këshillat të jenë më personale.
Arritjet më të fundit shkencore
Kërkimet e fundit shkojnë në të njëjtin drejtim: ajo që hamë lë një gjurmë të matshme në gjak dhe në urinë, dhe kjo gjurmë thotë shumë për shëndetin e ardhshëm.
- Një studim i madh amerikan i botuar në 2024 në JAMA Network Open, që ndoqi mijëra gra për rreth 25 vjet, gjeti se ndjekja e fortë e dietës mesdhetare lidhej me vdekshmëri më të ulët. Një pjesë e përfitimit kalonte përmes treguesve të matshëm: më pak inflamacion, ndjeshmëri më e mirë ndaj insulinës dhe profile më të shëndetshme të yndyrnave në gjak.
- Në 2025, studiuesit e PREDIMED ndërtuan një gjurmë në urinë të polifenoleve, përbërës mbrojtës që gjenden në vajin e ullirit, arrat, frutat dhe perimet. Sa më e lartë gjurma, aq më i ulët rreziku kardiovaskular.
- Po në 2025, një analizë e UK Biobank te personat me mëlçi të yndyrshme gjeti se acidet yndyrore omega-3 në gjak shpjegonin një pjesë të përfitimeve të dietës mesdhetare.
- Në 2026, një analizë australiane në Nature Communications gjeti “shenja gishtash” lipidike në gjak specifike për ushqime të ndryshme (bulmet, mish, peshk) dhe i lidhi me shëndetin kardiometabolik.
Për ju, kjo do të thotë se efekti i një diete më të mirë nuk është vetëm një ndjesi: të paktën një pjesë e tij duket në analizat e gjakut.
Kur duhet të shkoni te mjeku
Flisni me mjekun e familjes para një ndryshimi të madh në dietë nëse keni diabet, sëmundje të veshkave ose të mëlçisë, merrni ilaç për hollimin e gjakut ose trajtoheni tashmë për kolesterol të lartë. Shkoni te mjeku edhe nëse rezultatet tuaja tregojnë kolesterol LDL, trigliceride, glicemi ose CRP të larta, ose nëse po humbni peshë pa e dashur. Një dietolog mund t’ju ndihmojë ta përshtatni dietën mesdhetare me shijet dhe buxhetin tuaj.
Fjalorth
- Metabolit: molekulë e vogël e prodhuar ose e shndërruar nga trupi, për shembull nga ushqimi.
- Metabolomika: matja e qindra metabolitëve njëherësh në një kampion gjaku ose urine.
- Gjurmë metabolike: kombinim metabolitësh që së bashku pasqyrojnë një zakon, këtu dietën.
- Studim vëzhgues: studim që vëzhgon lidhje pa ndërhyrë, prandaj nuk mund të provojë shkak dhe pasojë.
- PREDIMED: studim i madh spanjoll që krahasoi dietën mesdhetare me një dietë me pak yndyrë te të rriturit me rrezik të lartë kardiovaskular.
Pyetje të shpeshta
A mund të bëj një analizë gjaku për gjurmën e dietës mesdhetare?
Jo ende. Gjurma prej 67 metabolitësh është mjet kërkimor. Analizat rutinë si profili lipidik, HbA1c dhe CRP-ja janë mënyra praktike për të ndjekur efektin e dietës suaj.
A do të thotë një gjurmë e lartë që do të jetoj më gjatë?
Jo. Studimi përshkruan dallime rreziku midis grupeve, jo jetëgjatësinë e një personi të vetëm.
Sa kohë duhet që ndryshimet në dietë të duken në analizat e gjakut?
Kolesteroli dhe trigliceridet mund të ndryshojnë brenda disa muajve; HbA1c pasqyron afërsisht tre muajt e fundit të sheqerit në gjak. Mjeku mund t’ju thotë kur t’i përsërisni.
A duhet të ha peshk për të ndjekur dietën mesdhetare?
Peshku është pjesë e rregullt e saj, por më shumë rëndësi ka modeli në tërësi: perimet, bishtajoret, drithërat e plota, arrat dhe vaji i ullirit.
Burimet
- Toledo E, Rovayo A, Li J, et al. A metabolomic signature of the Mediterranean diet predicts mortality in 4 independent cohorts. The American Journal of Clinical Nutrition, 2026. DOI: 10.1016/j.ajcnut.2026.101496
- News-Medical. Scientists found a link between Mediterranean diet blood markers and longer survival, 20 tetor 2026
- ScienceAlert. Scientists found a blood signature linked to 23% lower risk of death, tetor 2026
- Li J, Guasch-Ferré M, et al. The Mediterranean diet, plasma metabolome, and cardiovascular disease risk. European Heart Journal, 2020. DOI: 10.1093/eurheartj/ehaa209
- Ahmad S, Moorthy MV, Lee IM, et al. Mediterranean Diet Adherence and Risk of All-Cause Mortality in Women. JAMA Network Open, 2024. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2024.14322
- Domínguez-López I, Galkina P, Fernández-Duval G, et al. Urinary polyphenol signature of the Mediterranean diet is associated with lower cardiovascular disease risk: the PREDIMED trial. BMC Medicine, 2025. DOI: 10.1186/s12916-025-04587-w
- Wang K, Xiang S, He Q, et al. Mediterranean diet and associated metabolite signatures in relation to MASLD progression. Hepatology Communications, 2025. DOI: 10.1097/HC9.0000000000000791
- Beyene HB, Wang T, Cinel M, et al. Lipidomic analyses of large cohort studies define the role of lipid metabolism in bridging diet and cardio-metabolic health. Nature Communications, 2026. DOI: 10.1038/s41467-026-71133-4
- NHLBI. Heart-healthy eating
- FSDKSH. VKM nr. 185, datë 2.4.2014, për programin kombëtar të kontrollit mjekësor bazë (i ndryshuar)
Për të lexuar më tej
- Bulmeti i plotë dhe kolesteroli: çfarë gjeti një studim 12-javor
- Rritja e sheqerit pas ngrënies: çfarë gjeti një studim për zemrën
- Dieta për prediabetin dhe yndyra në mëlçi: çfarë gjeti një studim
- Profili lipidik: kolesteroli, LDL, HDL dhe trigliceridet
Kuptoni rezultatet e analizave tuaja me AI DiagMe
Po ndryshoni mënyrën si ushqeheni dhe doni të shihni çfarë ndikimi ka te kolesteroli, glicemia ose CRP-ja? AI DiagMe e shpjegon çdo vlerë të analizës suaj të gjakut me fjalë të thjeshta brenda pak minutash, që ta ndiqni përparimin tuaj bashkë me mjekun.
