Ракот на грлото на матката и ракот на матката се два од најчестите видови рак на женскиот репродуктивен систем и често се мешаат. Ракот на грлото на матката (цервикален рак) започнува во грлото, тесниот долен дел од матката, и речиси секогаш е поврзан со хуманиот папиломавирус (HPV, ХПВ). Ракот на матката, најчесто ендометријален рак, започнува во слузницата на матката и е потесно поврзан со хормоните. Смирувачки е тоа што и двата добро се лекуваат кога ќе се откријат рано, а едниот од нив, ракот на грлото на матката, денес се смета за болест што во голема мера може да се спречи.
Во оваа статија ќе дознаете по што се разликуваат овие два вида рак, што го зголемува ризикот, кои симптоми заслужуваат внимание и како скринингот и лабораториските анализи помагаат да се откријат рано. Ги опфаќаме и вакцинацијата против HPV, преминот кон скрининг заснован на HPV тест, македонската национална програма за скрининг и неодамнешните напредоци во лекувањето, сè на едноставен јазик.
Рак на грлото на матката и рак на матката: што се тие
Иако грлото и телото на матката се едно до друго, тие се различни ткива, а ракот што започнува во секое од нив се однесува различно. Разбирањето на разликата Ви помага да ги разберете Вашите симптоми, можностите за скрининг и лабораториските резултати што ги бара лекарот.
Грлото на матката и матката
Матката е орган во облик на круша во кој се развива бременоста. Нејзината внатрешна слузница се нарекува ендометриум. Грлото на матката е тесниот врат на дното на матката што се отвора кон вагината. Бидејќи овие подрачја се обложени со различни видови клетки, од нив произлегуваат различни видови рак, со различни причини, различни знаци за тревога и различни начини на превенција.
Два вида рак, две различни приказни
Ракот на грлото на матката обично се развива полека, во текот на многу години, од клеточни промени предизвикани од долготрајна инфекција со HPV. Ракот на матката, во својот најчест ендометријален облик, главно го поттикнува долготрајната изложеност на хормонот естроген и обично порано предизвикува забележливо крварење. Табелата подолу ги сумира главните разлики.
| Одлика | Рак на грлото на матката | Рак на матката (ендометријален) |
|---|---|---|
| Каде започнува | Грлото на матката | Ендометриумот, слузницата на матката |
| Главна причина | Долготрајна инфекција со високоризичен HPV | Долготрајна изложеност на естроген |
| Вообичаена возраст при дијагноза | Често меѓу 35 и 44 години | Обично по менопаузата, на 55 и повеќе години |
| Чест ран знак | Често никаков до напредната фаза; крварење по сексуален однос | Абнормално крварење или крварење по менопаузата |
| Рутински скрининг | ПАП тест и HPV тест | Нема рутински скрининг |
| Главна превенција | Вакцина против HPV и редовен скрининг | Контрола на тежината, хормоните и факторите на ризик |
Што го зголемува ризикот
Факторите на ризик не се дијагноза. Многу жени со неколку фактори на ризик никогаш не добиваат рак, а некои без ниту еден добиваат. Сепак, познавањето на Вашиот личен ризик Ви помага Вам и на Вашиот лекар да одлучите колку внимателно да следите.
Фактори на ризик за рак на грлото на матката
Речиси сите случаи на рак на грлото на матката ги предизвикува упорна инфекција со високоризични типови HPV, многу чест вирус што се пренесува преку контакт кожа со кожа и сексуален контакт. Повеќето инфекции исчезнуваат сами за една до две години, но мал број опстојуваат и полека ги менуваат клетките на грлото. Фактори што ја прават долготрајната инфекција поверојатна се пушењето, ослабениот имунолошки систем (на пример поради HIV), долготрајното земање контрацептивни таблети и голем број родени деца. Американските Центри за контрола и превенција на болести (CDC) наведуваат дека HPV е толку чест што повеќето сексуално активни луѓе во некој момент се изложени на него, а сепак само мал дел од инфекциите напредуваат до рак.
Фактори на ризик за рак на матката
Ризикот од рак на матката расте со сè што ја зголемува доживотната изложеност на естроген без доволно прогестерон што би го урамнотежил. Тука спаѓаат дебелината, рано прво менструално крварење или доцна менопауза, никогаш да не сте биле бремени, синдромот на полицистични јајници (PCOS), хормонска терапија само со естроген и лекот за рак на дојка тамоксифен. Дијабетесот тип 2 и семејната историја на рак на матката, јајниците или дебелото црево (вклучително наследната состојба Линчов синдром) исто така го зголемуваат ризикот. Бидејќи хормоните се во срцето на овој рак, корисно е да ги разберете Вашите хормонски вредности, а можете да го прочитате нашиот водич за читање на вредноста на естрадиол. Жените со PCOS можеби ќе сакаат да го прочитаат и нашиот водич за висок тестостерон кај жените и PCOS.
Симптоми и знаци за тревога
Двата вида рак обично се најавуваат на различен начин. Да знаете што е нормално за Вашето тело е најкорисното нешто што можете да го направите, бидејќи најважна е промената.
Симптоми на рак на грлото на матката
Раниот рак на грлото на матката често не дава никакви симптоми, и токму затоа редовниот скрининг е толку важен: тој може да открие промени пред воопшто да ги почувствувате. Кога симптомите ќе се појават, тие можат да вклучуваат крварење меѓу менструациите, крварење по сексуален однос, пообилни или подолги менструации од вообичаено, воденест исцедок или исцедок со непријатен мирис, или болка во карлицата. Крварењето по однос обично не значи рак и може да доаѓа од кревко ткиво на грлото; за таа состојба видете ја нашата статија за причините за кршливо грло на матката.
Симптоми на рак на матката
Ракот на матката обично се најавува порано, најчесто со абнормално крварење, и затоа почесто се открива во рана фаза, кога може да се излечи. Секое крварење по менопаузата треба навреме да се провери, дури и ако е слабо или се случило само еднаш. Пред менопаузата, знаци за тревога се крварење меѓу менструациите, невообичаено обилни менструации или јасна промена во Вашиот нормален ритам. Разликувањето на безопасно точкесто крварење во средината на циклусот од знак за тревога може да биде тешко, па корисно е да го прочитате нашиот водич за крварење при овулација и во средината на циклусот.
Како се дијагностицираат ракот на грлото на матката и ракот на матката
Дијагнозата оди по многу различни патишта за овие два вида рак. Ракот на грлото на матката има зрел, организиран систем за скрининг; ракот на матката обично се открива дури откако ќе се појават симптоми.
Скрининг на грлото на матката: ПАП тест и HPV тест
Две анализи се темел на скринингот. ПАП тестот (цитолошки брис од грлото на матката) бара абнормални клетки под микроскоп, а HPV тестот го бара вирусот што ги предизвикува тие промени. Често се прават од ист примерок на ист преглед, пристап наречен котестирање. Ако резултатот е абнормален, следниот чекор обично е колпоскопија, детален преглед на грлото, понекогаш со мала биопсија. Многу чест и смирувачки резултат е нормален ПАП тест со позитивен HPV тест, а можете да го прочитате нашиот водич за нормален ПАП тест со позитивен HPV тест.
Во Македонија ракот на грлото на матката е опфатен со национална програма за рано откривање: според Програмата за рана детекција и скрининг на малигни заболувања (2024), се покануваат жени на возраст од 21 до 59 години што не направиле ПАП тест во последните три години. Тестот го прави гинекологот (Вашиот избран лекар-гинеколог), резултатите се внесуваат во системот „Мој термин“, а за преглед можете да се пријавите и сами на порталот за скрининг на Министерството за здравство (Програма 2024).
Дијагноза на рак на матката
Не постои рутински скрининг за рак на матката, па дијагнозата обично почнува кога абнормално крварење ќе доведе до трансвагинален ултразвук. Ова безболно снимање ја мери дебелината на ендометриумот; тенка слузница е смирувачка, додека задебелена може да бара подетален преглед. Истото снимање често се користи и за проверка на јајниците, а можете да го видите нашиот преглед за големината на циста на јајникот на ултразвук. Сигурен одговор дава биопсијата на ендометриумот, мал примерок од слузницата земен во амбуланта. Понекогаш се мери и маркерот во крвта CA-125, но тој има вистински ограничувања: може да биде нормален кај ран рак и покачен кај многу безопасни состојби како миоми, ендометриоза, па дури и менструација, па сам по себе не може ни да ја потврди ни да ја исклучи болеста. За да ги разберете тие ограничувања, прочитајте го нашето објаснување за толкувањето на маркерот CA 125.
Превенција на рак на грлото на матката и рак на матката
Ракот на грлото на матката е еден од ретките видови рак што во голема мера можеме да го спречиме, благодарение на вакцина и скрининг. За ракот на матката нема вакцина, но неколку секојдневни чекори го намалуваат ризикот.
Вакцина против HPV
Вакцината против HPV штити од типовите вирус што ги предизвикуваат повеќето случаи на рак на грлото на матката. Најдобро делува кога се дава пред каква било изложеност на HPV, и затоа се препорачува во раната адолесценција, иако корист можат да имаат и постарите тинејџери и младите возрасни. Според американскиот Национален институт за рак (NCI), долготрајната инфекција со HPV ги предизвикува речиси сите случаи на рак на грлото на матката, па спречувањето на инфекцијата ја спречува и самата болест. Дали и на која возраст вакцината е достапна за Вашето дете или за Вас во Македонија, прашајте го Вашиот матичен лекар или педијатар.
Редовен скрининг на грлото на матката
Вакцинацијата не го заменува скринингот, бидејќи вакцината не ги опфаќа сите високоризични типови HPV. Продолжувањето со ПАП и HPV тестовите според препорачаниот распоред ги открива малкуте промени што ќе се „провлечат“. Токму скринингот го претвори ракот на грлото на матката од една од водечките причини за смрт од рак во болест што во голема мера може да се спречи во изминатите децении.
Намалување на ризикот од рак на матката
Бидејќи ракот на матката го поттикнува естрогенот, помагаат здравата тежина, физичката активност и контролата на состојбите како дијабетесот и PCOS. Ако по менопаузата земате хормонска терапија, прашајте дали комбинираниот облик со естроген и прогестерон е побезбеден за Вас од самиот естроген. Раното пријавување на секое абнормално крварење е само по себе облик на превенција, бидејќи води до лекување додека болеста сè уште може да се излечи.
Како се лекуваат ракот на грлото на матката и ракот на матката
Лекувањето зависи од видот на ракот, неговиот стадиум, Вашето општо здравје и Вашите планови, на пример дали сакате да ја зачувате плодноста. Грижата обично ја планира тим.
Кај ран рак на грлото на матката лекувањето може да биде ограничено на отстранување на абнормалното подрачје (зафат наречен конизација) или хистеректомија, отстранување на матката. Понапреднатиот рак на грлото на матката често се лекува со комбинација од зрачење и хемотерапија. Кај ран рак на матката главно лекување обично е операција со отстранување на матката, понекогаш проследена со зрачење. Кај напреднат или повторен рак на матката може да се додадат хемотерапија, хормонска терапија и поновата имунотерапија, која ја објаснуваме во следниот дел. Американското здружение за рак (ACS) нуди детални информации за лекувањето на ендометријалниот рак по стадиуми, ако сакате да дознаете повеќе.
Најнови научни достигнувања
Истражувањата за овие два вида рак брзо напредуваат. Еве што значат неодамнешните студии за секојдневниот читател, преведени од стручниот јазик.
Ракот на грлото на матката станува болест што може да се спречи
Големи студии од реалниот живот денес покажуваат дека вакцинацијата против HPV драматично го намалува ракот на грлото на матката. Во Англија, кај жените на кои вакцината им била понудена на 12–13 години имало околу 87 % помалку случаи на рак на грлото на матката отколку кај претходните невакцинирани генерации, пад толку голем што истражувачите ја опишале болеста како речиси елиминирана во тие групи (Falcaro и соработници, 2021). Во Шкотска, следна студија не нашла ниту еден случај на инвазивен рак на грлото на матката кај жени целосно вакцинирани на 12–13 години (Palmer и соработници, 2024). Што значи тоа за Вас: навременото вакцинирање, идеално во раната адолесценција, нуди моќна и трајна заштита.
Скринингот преминува кон HPV тест како прв чекор
Препораките за скрининг сè повеќе се градат околу тестирањето на високоризичен HPV како прв чекор, наместо само ПАП тест, бидејќи тестот за вирусот порано го открива ризикот. Моделирачка студија од 2025 година, што користи податоци за да ги проектира идните трендови, проценила дека HPV тестирање на секои две до три години, заедно со вакцинација, би можело години порано да го доведе ракот на грлото на матката до елиминација (Luu и соработници, 2025). Клинички преглед го објаснува овој премин кон примарен HPV тест и следење според Вашиот личен ризик, а не според ист распоред за сите (Gavinski и DiNardo, 2022). Македонската програма од 2024 година сè уште се темели на ПАП тестот; дали и кога ќе премине на HPV тест, сè уште не е објавено. Што значи тоа за Вас: можеби ќе Ви биде понуден HPV тест како главен скрининг, што е знак дека грижата станува попрецизна, а не помалку темелна.
Нова имунотерапија за напреднат рак на матката
Напреднатиот ендометријален рак порано имаше многу малку можности откако хемотерапијата ќе престанеше да делува. Тоа се промени со имунотерапијата, лекување што му помага на Вашиот имунолошки систем да го препознае и нападне туморот. Систематски преглед, кој ги здружува резултатите од многу испитувања, покажал дека групата лекови наречени инхибитори на имунолошките контролни точки го преобликувале лекувањето, особено кај тумори со одлика позната како дефицит на поправка на погрешно спарени бази (mismatch repair), грешка во механизмот за поправка на ДНК на клетката што го прави ракот повидлив за имунолошкиот систем (Maiorano и соработници, 2022). Лековите како пембролизумаб и достарлимаб ја отпуштаат „сопирачката“ на имунолошките клетки наречена контролна точка PD-1 и денес се одобрени можности; додавањето на насочениот лек ленватиниб кон пембролизумабот го подобрило преживувањето во големо испитување (Salutari, 2025; Marin-Jimenez и соработници, 2022). Што значи тоа за Вас: дури и напреднатиот рак на матката денес има поефикасни и подобро насочени лекувања отколку пред неколку години, а едноставна анализа на туморот што го проверува статусот на поправката помага секоја пациентка да се поврзе со вистинското лекување.
Кога да одите на лекар
Закажете преглед, без да чекате на следната рутинска контрола, ако забележите нешто од следново:
- какво било вагинално крварење по менопаузата, дури и една слаба епизода;
- крварење меѓу менструациите, по сексуален однос или менструации што одеднаш стануваат многу пообилни или подолги;
- невообичаен, воденест исцедок или исцедок со непријатен мирис;
- упорна болка во карлицата или болка при однос;
- резултат од скрининг што не го разбирате, или скрининг што сте го пропуштиле.
Ниту еден од овие симптоми не значи дека имате рак – повеќето имаат безопасни објаснувања – но секој заслужува стручна проверка за причината да се открие и лекува навреме.
Речник
| Поим | Значење |
|---|---|
| Грло на матката | Тесниот долен дел од матката што се отвора кон вагината. |
| Ендометриум | Внатрешната слузница на матката, каде што започнува ендометријалниот рак. |
| HPV (хуман папиломавирус) | Чест вирус што се пренесува преку кожен и сексуален контакт; одредени високоризични типови ги предизвикуваат повеќето случаи на рак на грлото на матката. |
| ПАП тест | Скрининг-анализа, наречена и цитолошки брис, што бара абнормални клетки на грлото на матката. |
| HPV тест | Скрининг-анализа што открива високоризични типови HPV на грлото на матката, често заедно со ПАП тест. |
| Колпоскопија | Детален преглед на грлото на матката со осветлен зголемувач, обично по абнормален резултат од скринингот. |
| Биопсија на ендометриумот | Мал примерок од слузницата на матката што се зема за да се потврди или исклучи рак на матката. |
| Трансвагинален ултразвук | Безболно снимање на матката и јајниците што ја мери дебелината на ендометриумот. |
| CA-125 | Маркер во крвта што може да се покачи кај некои гинеколошки видови рак, но и кај многу безопасни состојби. |
| Имунотерапија | Лекување што му помага на имунолошкиот систем да го нападне ракот; инхибиторите на контролните точки се еден вид што се користи кај рак на матката. |
Најчесто поставувани прашања
Дали ракот на грлото на матката е исто што и ракот на матката?
Не. Тоа се два одделни вида рак што се само соседи. Ракот на грлото на матката започнува во грлото на матката и речиси целосно го предизвикува долготрајната инфекција со HPV. Ракот на матката, обично ендометријален рак, започнува во слузницата на матката и главно го поттикнуваат хормоните. Се разликуваат по вообичаената возраст, знаците за тревога, начинот на откривање и превенцијата, и затоа лекарите ги третираат како различни болести.
Може ли вакцината против HPV целосно да го спречи ракот на грлото на матката?
Вакцината против HPV ги спречува повеќето, но не сите случаи на рак на грлото на матката, бидејќи е насочена кон највисокоризичните типови вирус, а не кон секој постоечки тип. Студиите од реалниот живот покажуваат многу големо намалување, особено кога вакцината се дава во раната адолесценција, пред каква било изложеност. Затоа денешниот совет е да се вакцинирате и редовно да одите на скрининг, бидејќи двете заедно нудат многу посилна заштита од секое поединечно.
Колкави се стапките на преживување кај овие видови рак?
Исходот многу зависи од стадиумот во кој е откриен ракот, а двата вида често се излечиви кога ќе се откријат рано. Бидејќи ракот на матката обично предизвикува крварење во рана фаза, често се дијагностицира додека е сè уште ограничен на матката, кога лекувањето најдобро делува. Ракот на грлото на матката откриен со скрининг, пред да се рашири, исто така има поволни исходи. Вашите лични изгледи зависат од многу фактори, па најсигурните бројки ги дава Вашиот тим.
Што предизвикува рак на матката ако не е HPV?
За разлика од ракот на грлото на матката, ракот на матката не го предизвикува вирус. Неговиот главен поттикнувач е долготрајната изложеност на естроген што не е урамнотежен со прогестерон. Состојбите и факторите што ја зголемуваат изложеноста на естроген, како дебелината, PCOS, хормонската терапија само со естроген, раната прва менструација, доцната менопауза и тоа никогаш да не сте биле бремени, го зголемуваат ризикот. Некои случаи на рак на матката се поврзани и со наследни состојби како Линчовиот синдром, и затоа семејната историја е важна.
На која возраст треба да почне и да заврши скринингот на грлото на матката?
Во Македонија националната програма за скрининг (2024) ги опфаќа жените на возраст од 21 до 59 години, со ПАП тест на секои три години. Во други земји, како САД, скринингот обично почнува на околу 21–25 години и трае до околу 65 години кај жени со нормални резултати. Точната анализа и интервалот зависат од Вашата возраст, историја и актуелните препораки, кои сè повеќе го претпочитаат HPV тестот како главен скрининг. Бидејќи препораките се ажурираат и се разликуваат од жена до жена, прашајте го Вашиот гинеколог кој распоред Ви одговара.
Може ли да имам рак на грлото на матката или на матката без симптоми?
Да, особено кај ракот на грлото на матката, кој во раните фази често не дава симптоми; токму поради тоа постои рутинскиот скрининг. Ракот на матката почесто предизвикува рано крварење, но не секогаш, а некои жени забележуваат само суптилна промена. Затоа секое абнормално крварење или крварење по менопаузата треба да се провери, и затоа е важно редовно да одите на скрининг дури и кога се чувствувате сосема добро.
Извори
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Cervical Cancer Basics, 2024 – cdc.gov
- National Cancer Institute (NCI) – Cervical Cancer, 2023 – cancer.gov
- National Cancer Institute (NCI) – Uterine Cancer – cancer.gov
- American Cancer Society (ACS) – Endometrial Cancer – cancer.org
- Министерство за здравство – Програма за рана детекција и скрининг на малигни заболувања во Република Северна Македонија за 2024 година – portal.mdt.gov.mk
- Министерство за здравство – Портал за скрининг (пријава за ПАП тест и мамографија) – skrining.zdravstvo.gov.mk
- Falcaro M, et al. – The effects of the national HPV vaccination programme in England on cervical cancer and CIN3 incidence – The Lancet, 2021 – doi.org/10.1016/S0140-6736(21)02178-4
- Palmer TJ, et al. – Invasive cervical cancer incidence following bivalent HPV vaccination – Journal of the National Cancer Institute, 2024 – doi.org/10.1093/jnci/djad263
- Luu XQ, et al. – Cervical Cancer Screening, HPV Vaccination, and Cervical Cancer Elimination – JAMA Network Open, 2025 – doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2025.26683
- Gavinski K, DiNardo D – Cervical Cancer Screening – Medical Clinics of North America, 2022 – doi.org/10.1016/j.mcna.2022.10.006
- Maiorano BA, et al. – How Immunotherapy Modified the Therapeutic Scenario of Endometrial Cancer: A Systematic Review – Frontiers in Oncology, 2022 – doi.org/10.3389/fonc.2022.844801
- Salutari V – Advancing endometrial cancer treatment: immunotherapy and tyrosine kinase inhibitors – Drugs in Context, 2025 – doi.org/10.7573/dic.2025-4-4
- Marin-Jimenez JA, et al. – Facts and Hopes in Immunotherapy of Endometrial Cancer – Clinical Cancer Research, 2022 – doi.org/10.1158/1078-0432.CCR-21-1564
Дополнително читање
- Абнормални резултати од анализа на крв: што значат
- CEA (карциноембрионален антиген), објаснет
- Туморскиот маркер CA 19-9
- Чести кратенки во лабораториските наоди
- Повеќе здравствени водичи од AI DiagMe
Разберете ги Вашите анализи на крв со AI DiagMe
Протолкувајте ги Вашите резултати за неколку минути
Грижата за ракот на грлото на матката и ракот на матката вклучува многу резултати, од котестирањето со ПАП и HPV до наодите од ултразвукот на ендометриумот и маркерите во крвта како CA-125. AI DiagMe Ви помага да ги прочитате тие бројки на едноставен јазик, за да разберете што навистина сугерира позитивен HPV резултат или маркер надвор од референтните вредности пред следниот преглед. Создаден е за да Ви помогне да ги разберете резултатите, а не да Ви постави дијагноза, и никогаш не го заменува Вашиот лекар.
