Мозочниот удар, или цереброваскуларен инсулт, настанува кога крвотокот до дел од мозокот ненадејно ќе се прекине, било поради тромб (крвен згрутчок) што затнува артерија, било поради крвен сад што пукнува и крвави. Мозочните клетки што остануваат без кислород почнуваат да умираат за неколку минути, и затоа мозочниот удар е секогаш итна медицинска состојба во која секоја минута е важна. Добрата вест е што брзото лекување може да ја ограничи штетата и да го подобри опоравувањето, а многу мозочни удари можат да се спречат со контрола на секојдневните ризик-фактори. Во Македонија цереброваскуларните болести се меѓу десетте најчести причини за смрт. Во оваа статија ќе дознаете што е мозочен удар, како да ги препознаете предупредувачките знаци со BE-FAST, кои се главните видови и причини, кои испитувања се користат за дијагноза, како се лекува и што менуваат најновите истражувања за пациентите.
Јавете се веднаш на 112: препознајте го мозочниот удар со BE-FAST
Мозочниот удар е итна состојба опасна по живот. Ако забележите макар еден од знаците подолу, кај себе или кај друг човек, веднаш јавете се на 112 (единствен број за итни случаи) или на 194 (итна медицинска помош). Не чекајте да видите дали ќе помине, не возете сами до болница и обидете се да го запишете точното време кога започнале симптомите, бидејќи тоа време го води лекувањето. Меѓународната кратенка BE-FAST, составена од англиските зборови, ги прави главните предупредувачки знаци лесни за паметење.
| Знак | Што да проверите веднаш |
|---|---|
| B – Balance (рамнотежа) | Ненадејно губење на рамнотежата, вртоглавица или тешкотии при одење |
| E – Eyes (очи) | Ненадејни проблеми со видот на едното или на двете очи, или двојно гледање |
| F – Face (лице) | Едната страна од лицето е опуштена или вкочанета; замолете го човекот да се насмевне |
| A – Arms (раце) | Едната рака паѓа или е слаба; замолете го човекот да ги подигне двете раце |
| S – Speech (говор) | Говорот е неразговетен или тешко разбирлив; замолете го да изговори едноставна реченица |
| T – Time (време) | Ако видите кој било од овие знаци, веднаш јавете се на 112 или 194 и запишете кога започнале |
Реагирајте брзо дури и ако знаците изгледаат благи или исчезнат по неколку минути. Кратка епизода може да е предупредување за многу поголем мозочен удар што следува, а само болницата може да ја утврди разликата. И други ненадејни симптоми можат да укажуваат на мозочен удар, вклучително силна главоболка без позната причина, трнење на едната страна од телото или збунетост.
Што е мозочен удар (цереброваскуларен инсулт)?
На мозокот му е потребен постојан проток на крв богата со кислород за да работи. Кога тој проток ќе запре, засегнатиот дел од мозокот не може да функционира, а нервните клетки почнуваат да умираат. Бидејќи различни делови од мозокот управуваат со различни способности, симптомите зависат од тоа кој дел е зафатен: можат да бидат нарушени движењето, говорот, видот, рамнотежата или меморијата.
Мозочниот удар не е исто што и срцевиот удар, иако и двата вклучуваат затнат крвоток. Срцевиот удар го зафаќа срцевиот мускул, а мозочниот удар го зафаќа мозокот. Сепак, тие делат многу исти ризик-фактори, и затоа заштитата на срцето го штити и мозокот.
Трите вида мозочен удар: исхемичен, хеморагичен и ТИА
Мозочните удари се делат во три главни групи. Нивното разликување е важно бидејќи лекувањето е многу различно, а само снимањето на мозокот може да потврди кој вид се случил.
| Вид мозочен удар | Што се случува во мозокот | Удел од случаите | Клучна точка |
|---|---|---|---|
| Исхемичен мозочен удар | Тромб затнува артерија што го снабдува мозокот | Околу 85 % | Најчестиот вид; може да се лекува со растворање или отстранување на тромбот ако се фати навреме |
| Хеморагичен мозочен удар | Крвен сад во мозокот или околу него пукнува и крвави | Околу 15 % | Често поврзан со висок крвен притисок; се лекува многу поинаку од исхемичниот |
| Транзиторен исхемичен атак (ТИА) | Кратко затнување што се повлекува само од себе, обично за неколку минути | Предупредувачки настан | Симптомите исчезнуваат, но укажуваат на висок краткорочен ризик од вистински мозочен удар; сфатете го како итен случај |
Исхемичен мозочен удар
Кај исхемичниот мозочен удар тромб се создава во мозочна артерија или доаѓа таму од друго место, често од срцето или од стеснета артерија на вратот. Ова е убедливо најчестиот вид и токму тој понекогаш може да се врати назад со лекови што го раствораат тромбот или со негово отстранување, кога лекувањето започнува брзо.
Хеморагичен мозочен удар
Хеморагичниот мозочен удар е предизвикан од крварење, кога ослабен крвен сад ќе пукне во мозокот или на неговата површина. Долгогодишниот висок крвен притисок и, поретко, проширување на ѕидот на крвниот сад наречено аневризма се чести причини. Бидејќи станува збор за крварење, а не за тромб, лековите што ги раствораат тромбите никогаш не смеат да се користат, и затоа снимањето е секогаш на прво место.
Транзиторен исхемичен атак (ТИА), „мини мозочен удар“
Транзиторниот исхемичен атак, често наречен „мини мозочен удар“, дава симптоми слични на мозочен удар што се повлекуваат сами од себе. Не остава трајно видливо оштетување, но е сериозен знак за тревога: значи дека поголем мозочен удар може да следува за неколку часа или денови. Секој што ќе го доживее треба итно да биде прегледан за да може да започне превентивно лекување.
Што предизвикува мозочен удар? Ризик-фактори што можете и што не можете да ги промените
Повеќето мозочни удари се резултат на мешавина од фактори што се натрупуваат со години. Некои не можат да се променат, но многу можат, и токму таму превенцијата прави најголема разлика.
Ризик-фактори што можете да ги промените
Ризикот најмногу го намалувате со лекување на високиот крвен притисок, состојба што ги оптоварува и оштетува ѕидовите на артериите низ целото тело и мозокот. Пушењето, физичката неактивност, нездравата исхрана и вишокот килограми го зголемуваат ризикот. Наслагите се создаваат и артериите се стеснуваат побрзо кај луѓето што имаат и висок холестерол, а оштетувањето на крвните садови е често кај луѓето што развиваат шеќерна болест. Посебно внимание заслужува неправилниот срцев ритам наречен атријална фибрилација, бидејќи дозволува во срцето да се создаваат тромби што патуваат до мозокот.
Ризик-фактори што не можете да ги промените
Возраста е најсилниот непроменлив ризик-фактор, бидејќи мозочниот удар станува поверојатен по 55-тата година. Улога имаат и семејната историја на мозочен удар, полот и одредено етничко потекло. Овие фактори не можат да се променат, но нивното познавање е добра причина да бидете построги со оние на кои можете да влијаете.
Како се поставува дијагноза на мозочен удар?
Дијагнозата е трка со времето. Кога постои сомнеж за мозочен удар, на прво место е снимањето на мозокот, бидејќи само тоа може да го разликува исхемичниот од хеморагичниот мозочен удар и да овозможи избор на безбедно лекување.
Снимањата доаѓаат први
Компјутеризираната томографија (КТ, скенер) обично се прави веднаш; брзо покажува крварење и помага да се исклучи хеморагичен мозочен удар. Магнетната резонанца на мозокот дава подетална слика и може да открие мало или рано исхемично оштетување. Снимањето на крвните садови, наречено ангиографија, покажува каде е заглавен тромбот и му помага на тимот да го испланира неговото отстранување. Лекарите може да користат и ултразвук (доплер) на каротидните артерии за да ги проверат артериите на вратот и електрокардиограм (ЕКГ) за да бараат неправилен срцев ритам.
Анализите на крв ја поддржуваат обработката и ги откриваат ризик-факторите
Анализите на крв сами по себе не дијагностицираат мозочен удар, но го водат безбедното лекување и ги откриваат ризик-факторите што стојат зад него. Во итната служба тимот го проверува шеќерот во крвта и згрутчувањето пред да даде одредени лекови. За да види како се згрутчува Вашата крв, лекарот бара коагулограм, а во одбрани случаи и анализа на Д-димер за да испита абнормално згрутчување. Потоа потрагата по причините продолжува, а табелата подолу ги покажува секојдневните анализи со кои се следат главните ризик-фактори.
| Ризик-фактор | Анализа или мерење | Зошто е важен за мозочниот удар |
|---|---|---|
| Висок крвен притисок | Мерење на крвниот притисок | Најголемиот ризик-фактор што може да се промени, за двата вида мозочен удар |
| Висок LDL холестерол | LDL холестерол (во mmol/L), дел од липидниот статус | Ги храни наслагите што ги стеснуваат артериите и можат да предизвикаат тромб |
| Висок шеќер во крвта и дијабетес | HbA1c и гликоза на гладно (во mmol/L) | Долготрајно високиот шеќер ги оштетува крвните садови и го зголемува ризикот од мозочен удар |
| Атријална фибрилација | Проверка на срцевиот ритам (ЕКГ); срцеви маркери кога постои сомнеж за оптоварување на срцето | Неправилниот срцев ритам дозволува тромбите да се создаваат и да патуваат до мозокот |
| Склоност кон згрутчување и воспаление | Коагулограм, Д-димер и други маркери | Помагаат да се испитаат необичните причини кај одбрани пациенти |
За да го измерат долгорочниот шеќер во крвта, лекарите ја користат анализата на HbA1c, а можат да го проверат и шеќерот во крвта на гладно. Кога срцето е оптоварено, можат да го измерат срцевиот маркер BNP за да бараат срцеви проблеми што го зголемуваат ризикот од мозочен удар. Некои обработки го проверуваат и нивото на хомоцистеин, аминокиселина поврзана со оштетување на крвните садови.
Како се лекува мозочниот удар? Зошто „времето е мозок“
Лекувањето целосно зависи од видот на мозочниот удар и најдобро делува кога започнува брзо. Изразот што го користат лекарите е едноставен: времето е мозок, бидејќи милиони нервни клетки се губат за секој час во кој голем мозочен удар останува нелекуван.
Лекување на исхемичен мозочен удар
Кај исхемичниот мозочен удар лекарите се обидуваат да го вратат крвотокот. Лекот што го раствора тромбот, познат како тромболиза, може да го раствори тромбот кога се дава генерално во рок од околу 4,5 часа од првите симптоми. Кај поголемите тромби, постапката наречена тромбектомија воведува тенок катетер во артеријата за механички да го извлече тромбот, а кај внимателно одбрани пациенти може да се направи и до 24 часа по почетокот на симптомите. Колку порано започне кое било од двете лекувања, толку подобар е исходот, и затоа итниот повик на 112 или 194 е толку важен.
Лекување на хеморагичен мозочен удар
Хеморагичниот мозочен удар се лекува со контрола на крварењето и на притисокот во черепот. Лекарите се трудат да го намалат многу високиот крвен притисок, да го поништат дејството на евентуалните лекови за разредување на крвта и да го намалат отокот. Понекогаш е потребна операција за да се поправи оштетениот крвен сад или да се исцеди насобраната крв. Лековите што ги раствораат тромбите тука никогаш не се користат, и токму затоа снимањето мора прво да го потврди видот.
Рехабилитација и опоравување
Откако ќе помине итната фаза, рехабилитацијата му помага на мозокот повторно да ги научи изгубените способности. Физикалната терапија ги враќа силата и движењето, работната (окупациската) терапија ги враќа секојдневните вештини, а логопедската терапија ги решава тешкотиите со зборувањето или голтањето. Опоравувањето може да продолжи со месеци, а раниот почеток прави вистинска разлика.
Спречување на мозочен удар и опоравување по него
До четири од пет мозочни удари се сметаат за спречливи, па превенцијата е моќна. Основните чекори се постојани, а не драматични: одржувајте го крвниот притисок во здрав опсег, лекувајте го високиот холестерол, контролирајте го шеќерот ако имате дијабетес, откажете се од пушењето, бидете активни, јадете урамнотежено и со малку сол и ограничете го алкохолот. Ако имате атријална фибрилација, редовното земање на препишаните лекови нагло го намалува ризикот тромб да стигне до мозокот. Притисокот, шеќерот и маснотиите во крвта можете бесплатно да ги проверите и на акциите на државната програма „Здравје за сите“.
По прв мозочен удар или ТИА, истата превенција станува уште поважна, бидејќи ризикот од втор настан е поголем. Редовните контроли кај матичниот лекар и кај специјалистите на упат му овозможуваат на тимот да ги следи ризик-факторите со текот на времето и да го прилагодува лекувањето. Поддршката од семејството, пријателите и групите за поддршка исто така има голема улога во емоционалното опоравување и мотивацијата.
Најнови научни сознанија во лекувањето на мозочниот удар
Лекувањето на мозочниот удар брзо се промени во последните неколку години. Новините подолу доаѓаат од неодамнешни клинички испитувања и прегледи. Ги споделуваме за да Ве информираме, а не за да го водат Вашето лекување, кое секогаш му припаѓа на медицинскиот тим.
Поедноставен лек за растворање тромби: тенектеплаза
Тенектеплазата е лек што го раствора тромбот и може да се даде како една брза инјекција, за разлика од постариот лек алтеплаза, кој бара бавна инфузија од еден час. Големи испитувања објавени во 2023 и 2024 година, меѓу нив TRACE-2 и ATTEST-2, покажале дека тенектеплазата делува приближно исто како алтеплазата кај соодветни исхемични мозочни удари, а стручните здруженија во Европа преминаа кон препорачување на нејзината употреба. Што значи ова за Вас: побрзото и поедноставно лекување може да заштеди драгоцени минути, особено кога пациентот треба да се префрли од една болница во друга.
Отстранувањето на тромбот сега им помага на повеќе луѓе
Тромбектомијата, постапката со катетер со која се извлекува тромбот, порано главно им се нудеше на луѓе со мала зона на оштетување. Две испитувања од 2023 година објавени во водечко медицинско списание, SELECT2 и ANGEL-ASPECT, заедно со систематски преглед што здружил неколку студии (начин на комбинирање испитувања за да се види вкупната слика), покажале дека и многу пациенти со поголема зона на рано оштетување имаат корист. Што значи ова за Вас: луѓето што порано се сметаа за неспасливи сега можеби се кандидати за отстранување на тромбот, па брзото стигнување до болница опремена за мозочен удар е повредно од кога било.
Лекување што започнува во возилото на брзата помош
Мобилната единица за мозочен удар е специјално опремено возило на брзата помош што носи мал КТ-скенер, за снимањето и лекувањето со растворање на тромбот да започнат уште пред пациентот да стигне во болница. Анализа од 2024 година покажала дека оваа предност им помага на повеќе пациенти да се лекуваат во клучниот ран период. Што значи ова за Вас: таму каде што постојат вакви единици, повикот на итна помош при првиот знак може експертската грижа да ја донесе до Вашата врата побрзо.
Речник на поими за мозочниот удар
| Поим | Значење |
|---|---|
| Исхемичен мозочен удар | Мозочен удар предизвикан од тромб што затнува мозочна артерија; најчестиот вид. |
| Хеморагичен мозочен удар | Мозочен удар предизвикан од крварење кога ќе пукне крвен сад во мозокот. |
| Транзиторен исхемичен атак (ТИА) | „Мини мозочен удар“ со привремени симптоми, што предупредува на можен иден мозочен удар. |
| Тромболиза | Лекување со лек што го раствора тромбот и го враќа крвотокот. |
| Тромбектомија | Постапка со која тромбот се отстранува од артеријата со тенок катетер. |
| Атријална фибрилација | Неправилен срцев ритам при кој може да се создаваат тромби што патуваат до мозокот. |
| Атеросклероза | Постепено стеснување на артериите со масни наслаги, што може да доведе до тромб. |
| Афазија | Тешкотии во зборувањето или во разбирањето на јазикот по оштетување на мозокот. |
| Аневризма | Слабо, балонесто проширување на ѕидот на крвен сад што може да пукне и да крвави. |
Најчесто поставувани прашања
Кои се првите предупредувачки знаци за мозочен удар?
Првите знаци обично се појавуваат ненадејно. Според BE-FAST, внимавајте на губење на рамнотежата, проблеми со видот, опуштено лице, слабост во раката и неразговетен говор. Други ненадејни знаци се трнење на едната страна од телото, збунетост или силна главоболка без јасна причина. Ако се појави некој од нив, веднаш јавете се на 112 или 194, дури и ако изгледа дека попуштаат.
Која е разликата меѓу мозочен удар и „мини мозочен удар“ (ТИА)?
„Мини мозочниот удар“, или транзиторниот исхемичен атак, дава ист вид симптоми како мозочниот удар, но тие се повлекуваат сами од себе, обично за неколку минути. Не остава трајно видливо оштетување, но е силно предупредување дека наскоро може да следува вистински мозочен удар. ТИА треба да се сфати како итен случај и лекар да го процени без одложување.
Кои се симптомите на мозочен удар кај жените?
Жените ги имаат истите основни предупредувачки знаци како мажите, опишани со BE-FAST. Жените може да имаат и помалку типични симптоми, како ненадеен замор, гадење, општа слабост или збунетост. Бидејќи овие знаци може да се помешаат со други состојби, важно е да не се занемаруваат. Ако се сомневате, јавете се на 112 или 194 и запишете кога започнале симптомите.
Што предизвикува мозочен удар?
Повеќето мозочни удари доаѓаат од ризик-фактори натрупани со текот на времето. Високиот крвен притисок е водечката причина, заедно со пушењето, високиот холестерол, дијабетесот, дебелината, физичката неактивност и атријалната фибрилација. Тромбот или пукнатиот крвен сад е непосредниот поттикнувач, но овие основни фактори ја подготвуваат почвата. Нивната контрола е најдобриот начин да го намалите ризикот.
Може ли човек да се опорави од мозочен удар?
Многу луѓе добро се опоравуваат, особено кога лекувањето започнува брзо, а рехабилитацијата рано. Степенот на опоравување зависи од видот на мозочниот удар, од тоа колкав дел од мозокот е зафатен и од тоа колку брзо е вратен крвотокот. Физикалната, работната и логопедската терапија можат да му помогнат на мозокот повторно да ги научи изгубените вештини во текот на неделите и месеците.
Дали мозочниот удар е исто што и топлотниот удар?
Не, тоа се сосема различни состојби што делат само дел од името. Кај мозочниот удар мозокот го губи крвното снабдување, додека топлотниот удар е опасно прегревање на телото, обично при топло време. Двете се итни состојби, но нивните причини и лекување немаат врска. Оваа статија е за болеста на мозокот, цереброваскуларниот инсулт.
Извори
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – About Stroke – cdc.gov
- American Stroke Association – Stroke Symptoms and Warning Signs (B.E. F.A.S.T.) – stroke.org
- Mayo Clinic – Stroke: Symptoms and Causes – mayoclinic.org
- Министерство за здравство – Програма за превенција на кардиоваскуларни болести (КВБ) во Република Северна Македонија за 2025 година – portal.mdt.gov.mk
- Центар за управување со кризи – Единствен број за итни повици 112 – cuk.gov.mk
- Wang Y, et al. – Tenecteplase versus alteplase in acute ischaemic cerebrovascular events (TRACE-2) – The Lancet, 2023 – doi.org/10.1016/S0140-6736(22)02600-9
- Muir KW, et al. – Tenecteplase versus alteplase for acute stroke within 4.5 h (ATTEST-2) – The Lancet Neurology, 2024 – doi.org/10.1016/S1474-4422(24)00377-6
- Alamowitch S, et al. – European Stroke Organisation expedited recommendation on tenecteplase – European Stroke Journal, 2023 – doi.org/10.1177/23969873221150022
- Sarraj A, et al. – Trial of Endovascular Thrombectomy for Large Ischemic Strokes (SELECT2) – New England Journal of Medicine, 2023 – doi.org/10.1056/NEJMoa2214403
- Huo X, et al. – Trial of Endovascular Therapy for Acute Ischemic Stroke with Large Infarct (ANGEL-ASPECT) – New England Journal of Medicine, 2023 – doi.org/10.1056/NEJMoa2213379
- Li C, et al. – Mechanical Thrombectomy for Large Ischemic Stroke: A Systematic Review and Meta-analysis – Neurology, 2023 – doi.org/10.1212/WNL.0000000000207536
- Mac Grory B, et al. – Mobile Stroke Unit Management in Patients Eligible for Intravenous Thrombolysis – JAMA Neurology, 2024 – doi.org/10.1001/jamaneurol.2024.3659
Дополнително читање
- Хипертензија: разбирање, лекување и превенција
- Липиден статус: холестерол, LDL, HDL и триглицериди објаснети
- LDL холестерол: разбирање и толкување на овој показател
- Анализа на Д-димер: целосен водич за Вашите резултати
- Хомоцистеин: нивоа и ризици
Разберете ги Вашите анализи на крв со AI DiagMe
Мозочниот удар се дијагностицира со снимање на мозокот, а не со анализа на крв, но крвните анализи се клучни за контрола на ризик-факторите што стојат зад него. Резултатите за холестеролот, шеќерот во крвта и згрутчувањето Ви помагаат Вам и на лекарот да видите каде е Вашиот ризик од мозочен удар и на што треба да се работи. AI DiagMe Ви помага да ги разберете овие лабораториски резултати со едноставни зборови; не поставува дијагноза и не го заменува Вашиот лекар.
Протолкувајте ги Вашите резултати за неколку минути
