Цитологијата на урина е лабораториска анализа што ги прегледува клетките што Вашиот уринарен тракт ги исфрла во урината, барајќи под микроскоп клетки што изгледаат како ракови. Тоа не е рутински скрининг и не дава бројка, туку категорија. Лекарите најчесто ја бараат кога ќе се појави крв во урината и за следење по лекување на рак на мочниот меур. Во оваа статија ќе дознаете што анализата може, а што не може да види, зошто лабораторијата бара да не носите прв утрински примерок, што значи секоја категорија од наодот со едноставни зборови и кој следен чекор обично доаѓа по секој резултат.
Што е цитологијата на урина, а што не е
Мочниот меур, уретерите и собирниот систем на бубрезите се обложени со специјализиран слој наречен уротел. Како и кожата, тој постојано се обновува, а истрошените клетки паѓаат во урината што минува над нив. Цитологијата на урина ги концентрира тие слободни клетки на стакло, ги бои и ги предава на цитопатолог, лекар обучен да ги проценува клетките само според изгледот.
Прашањето е тесно: дали некоја од овие клетки изгледа како клетка на агресивен уротелијален рак? Ништо во примерокот не кажува од кој дел на трактот дошле.
По што цитологијата на урина се разликува од општата анализа на урина
Општата анализа на урина е широк хемиски и микроскопски преглед. Таа ги мери киселоста, протеините, глукозата и крвта и ги брои честичките во седиментот; посебно објаснуваме што содржи целосниот наод од анализата на урина, а во посебен водич опишуваме како се чита хемискиот дел со тест-лента.
Цитологијата не се преклопува со ништо од тоа. Тоа е прашање за рак поставено само на клетките. Општата анализа на урина може да биде сосема нормална, а цитологијата абнормална, а обратното се случува исто толку често.
Кои клетки не ја интересираат лабораторијата
Во примерокот урина стигнуваат и многу други клетки, но ниту една не е целта. Плочестите клетки од уретрата или вулвата обично кажуваат повеќе за тоа како е земен примерокот отколку за болест, а што значат епителните клетки во урината објаснуваме во посебна статија. Цилиндричните структури што се создаваат во бубрежните тубули се друга тема, а што покажуваат цилиндрите во урината за бубрезите обработуваме на друго место.
Зошто Вашиот лекар побарал цитологија на урина
Постојат три чести причини, а тоа која важи за Вас менува колку тежина има резултатот. Во Македонија анализата најчесто ја бара уролог, до кого се стигнува со упат од матичниот лекар.
Крв во урината
Видливата крв или крвта откриена само под микроскоп е најчестиот повод. Повеќето причини се покажуваат како доброќудни, а многуте причини за крв во урината ги опишуваме целосно на друго место. Ракот на мочниот меур сепак е една од можностите што мора да се исклучат, а цитологијата на урина помага во тоа. Тука речиси никогаш не се користи сама.
Следење по лекување на рак на мочниот меур
Тука анализата навистина ја покажува својата вредност. Откако уротелијалниот рак ќе се отстрани, слузницата што го создала останува под ризик, а пациентите влегуваат во програма на повторувани прегледи на мочниот меур. Цитологијата оди паралелно со нив, бидејќи зема примерок од целата слузница, вклучително и рамни полиња со абнормални клетки што никогаш не создаваат видлива израсталина и лесно се пропуштаат со камера.
Изложеност на работното место и други изложености
Долгогодишната изложеност на одредени индустриски хемикалии, особено ароматичните амини што порано се користеле во производството на бои, гума и текстил, го зголемува доживотниот ризик; другиот голем фактор е долгогодишното силно пушење. Кај овие групи цитологијата може да биде дел од следењето, иако американскиот Национален институт за рак (NCI) наведува дека ниту една анализа на урина не е докажано дека ја намалува смртноста кога се користи за скрининг на општата популација. Македонската програма за рана детекција на малигни заболувања (2024) не вклучува скрининг на рак на мочниот меур.
Како се зема примерокот и зошто не првата утринска урина
Ова е чекорот во кој пациентите најчесто грешат, обично затоа што следат упатства напишани за друга анализа.
Мокрениот примерок и стапицата на првата утринска урина
Најголем дел од цитологијата се прави на мокрен примерок, односно урина што ја мокрите нормално во стерилен сад. За многу анализи на урина се претпочита концентрираниот прв утрински примерок. За цитологијата – изречно не. Клетките што преноќиле во мочниот меур почнуваат да се распаѓаат, а распадната клетка тешко се проценува: особините на кои се потпира цитопатологот, како обликот на јадрото и текстурата во него, се замаглуваат и искривуваат. Cleveland Clinic токму поради ова советува да не се носи прв утрински примерок.
Лабораторијата сака примерок од подоцна во текот на утрото, откако веќе сте станале и сте мокреле неколку пати, за клетките да бидат свежи. Некои лаборатории бараат примероци во три различни дена, бидејќи клетките се исфрлаат повремено и едно собирање може да ги пропушти клетките што се важни.
Испирање и четкање на мочниот меур
Кога е потребен поголем принос, клетките можат да се соберат директно. За време на цистоскопија, во мочниот меур се внесува стерилна течност и неколку пати се извлекува назад – техника наречена барботажа – што ги откинува клетките наместо да се чека тие сами да паднат; Американското здружение за рак (ACS) наведува дека цитологија се прави и на овие испирки од мочниот меур. Ако сомнежот е повисоко, клетките можат селективно да се земат од еден уретер за време на уретероскопија. Овие методи даваат повеќе и подобро сочуван материјал од чашката со урина.
Практични совети за денот на анализата
Ако е можно, избегнувајте давање примерок за време на менструација, бидејќи крвта го прави стаклото потешко за читање. Кажете му на лекарот што ја бара анализата ако имате активна уринарна инфекција, неодамнешен катетер или интервенција на мочниот меур, или каква било терапија внесена во мочниот меур, бидејќи сето тоа го менува изгледот на клетките. Како се дијагностицира и лекува уринарната инфекција објаснуваме посебно.
Што значи секоја категорија од наодот и што обично следува
Голем број лаборатории во светот денес известуваат со заеднички речник наречен Париски систем за известување во уринарната цитологија (The Paris System). Создаден е за истото стакло да не се опишува на пет различни начини во пет различни болници и сè организира околу едно прашање: дали тука има уротелијален карцином од висок степен (high-grade)? Ако Вашиот наод е напишан поинаку, побарајте од лекарот да Ви каже на која категорија одговара. Табелата ја преведува секоја категорија на едноставен јазик и го покажува чекорот што обично следува.
| Категорија во наодот | Што значи со едноставни зборови | Чекор што обично следува |
|---|---|---|
| Недијагностички (незадоволителен) примерок | Примерокот немал доволно добро сочувани клетки за некој да даде мислење. Ова е коментар за примерокот, а не за Вас. | Повторно собирање, обично со појасни упатства за времето и количината. |
| Негативен за уротелијален карцином од висок степен | Не се видени клетки со особините на агресивен уротелијален рак. Ова е убедливо најчестиот резултат. | Смирувачки, но не го затвора случајот. Ако крварењето или симптомите продолжат, планираниот преглед на мочниот меур и снимањето сепак се прават. |
| Атипични уротелијални клетки | Неколку клетки изгледаат малку необично, но не доволно необично за да се каже нешто. Ова е сивата зона и има многу безопасни објаснувања. | Се толкува заедно со прегледот на мочниот меур и снимањето; често повторен примерок откако ќе се смири евентуалната инфекција или иритација. |
| Суспектно за уротелијален карцином од висок степен | Клетките покажуваат неколку загрижувачки особини одеднаш, но ги има премалку или се премногу оштетени за сигурен заклучок. | Брз преглед на мочниот меур со биопсија на сè што е абнормално. |
| Уротелијален карцином од висок степен | Јасно се присутни клетки со изглед на агресивен уротелијален рак. | Итен преглед на мочниот меур и биопсија. Ако мочниот меур изгледа нормално, следува снимање на бубрезите и уретерите, бидејќи клетките можат да доаѓаат од повисоко. |
| Уротелијална неоплазма од низок степен | Тесна и ретка категорија, што се користи само кога ќе се види една многу специфична група клетки. Повеќето бавнорастечки тумори воопшто не оставаат траг во цитологијата. | Преглед на мочниот меур. Цитологијата не е алатката што ги открива овие израстоци, па нормален наод тука значи малку. |
Две забелешки. Категориите не се скала на тежина, од благ до тежок рак; тие се скала на дијагностичка сигурност. И формулацијата на негативната категорија е важна. Таа не вели „негативен за рак“. Вели „негативен за уротелијален карцином од висок степен“, што е темата на следниот дел.
Силна кај агресивните тумори, слаба кај бавнорастечките
Најважното нешто што треба да го разберете за цитологијата на урина е дека нејзината успешност е нерамномерна – и тоа намерно. Агресивните ракови од висок степен исфрлаат клетки што очигледно изгледаат погрешно: јадрото отекува и зафаќа најголем дел од клетката, неговиот раб станува неправилен, а материјалот во него груб и згрутчен. Цитопатологот тоа сигурно го препознава, а наод „карцином од висок степен“ многу ретко е погрешен.
Бавнорастечките тумори од низок степен се спротивниот проблем. Нивните клетки изгледаат речиси нормално, можеби малку поголеми или побројни, но без промените што овозможуваат дијагноза. Тумор од низок степен може видливо да стои во мочниот меур додека наодот од цитологијата е негативен, и тоа не е лабораториска грешка: тие клетки навистина не изгледаат како рак под микроскоп.
Реченицата што треба да ја запомните: негативниот резултат од цитологијата на урина не исклучува бавнорастечки тумор на мочниот меур и никогаш не бил создаден за тоа. Затоа анализата е придружник на прегледот на мочниот меур, а не негова замена, и затоа негативниот наод никогаш не ја откажува закажаната цистоскопија.
Атипични уротелијални клетки: што навистина значи овој израз
Ако Вашиот наод го содржи овој израз, цитопатологот видел клетки со некои абнормални особини, но премалку особини или премалку клетки за да се премине во повисока категорија. Тоа е искрена изјава за несигурност, а не мек начин да се соопшти лоша вест.
Многу обични работи прават уротелијалните клетки да изгледаат необично. Инфекцијата и воспалението ги прават да отечат; во посебни водичи објаснуваме кога бактериите во урината треба да се лекуваат и на што упатуваат леукоцитите во урината. Габичките иритираат на ист начин, а како се проценуваат габичките во урината опишуваме на друго место. Камењата ја гребат слузницата. Неодамнешен катетер, неодамнешна интервенција со инструмент, зрачење на карлицата, хемотерапија или терапија внесена во мочниот меур – сето тоа ги остава клетките „изнемоштени“ со недели.
Поради оваа листа, атипичниот резултат речиси никогаш не се користи сам за одлука. Се толкува заедно со Вашите симптоми, прегледот на мочниот меур и снимањето, и обично води или кон повторен примерок откако ќе помине иритацијата што може да се лекува, или кон продолжување на веќе планираното испитување. Чекањето на поцелосната слика е нормално и исправно, а не одложување.
Што се случува по абнормален наод од цитологијата на урина
Цитологијата никогаш нема последен збор. Нејзината задача е да го зголеми или намали сомнежот; нешто друго потврдува.
Цистоскопија, референтниот стандард
Цистоскопот е тенка флексибилна цевка со камера што се воведува низ уретрата за директно да се погледне слузницата на мочниот меур. Сè друго се споредува со него, бидејќи и ја гледа слузницата и овозможува биопсија на сè што е сомнително. Се прави со локален анестетички гел и трае неколку минути. Ако цитологијата е абнормална, а мочниот меур изгледа чист, таа комбинација сама по себе е информативна: го насочува вниманието нагоре.
Снимање на горниот уринарен тракт
Бидејќи истата слузница продолжува низ уретерите и собирниот систем на бубрезите, обично се закажува снимање на целиот уринарен тракт кога резултатот е загрижувачки, а цистоскопијата не открива ништо. Вообичаен избор е компјутеризирана томографија (КТ) со контраст.
Повторна цитологија и тестови за биомаркери во урината
Повторувањето на примерокот често е корисно, особено ако првиот бил оскуден, распаднат или земен за време на инфекција. Покрај него стојат анализи на урина што бараат молекуларни сигнали наместо изглед на клетките: туморски протеини, генетски промени и хромозомски абнормалности во исфрлените клетки. Тие ја дополнуваат проценката, а не ја заменуваат, а како функционираат туморските маркери и каде се нивните граници објаснуваме во посебна статија.
Прашања што вреди да ги поставите
- Во која категорија спаѓа мојот примерок и дали примерокот бил соодветен?
- Дали ова бил мокрен примерок или испирка од мочниот меур и дали тоа менува како го толкувате?
- Дали сум имал/имала инфекција или неодамнешна терапија кога е земен примерокот?
- Со оглед на овој резултат, што би го променило Вашиот план, а што не?
Најнови научни достигнувања
Истражувањата во последните три години одеа во две насоки: мерење колку добро функционира заедничкиот речник за известување и тестирање дали софтвер или молекуларни методи можат да го покријат она што микроскопијата го пропушта.
Заедничкиот речник ги намали наодите од сивата зона, но не ја отстрани слепата точка
Збирен преглед објавен во 2024 година обединил 64 студии и речиси 100 000 примероци урина за да види што се променило откако лабораториите го прифатиле Парискиот систем. Лабораториите што го користеле означувале помалку примероци како атипични и давале појасни сигнали кога нешто ќе го нарекле суспектно или од висок степен. Авторите изречно нагласиле дека негативниот наод и понатаму не исклучува сигурно агресивен тумор.
Што значи тоа за Вас: наодот „негативен за уротелијален карцином од висок степен“ е навистина добра вест, но не е отпусна листа. Прегледот на мочниот меур што го закажал Вашиот лекар и понатаму е делот од планот што одговара на прашањето.
Наодот од сивата зона има вистинска, мерлива тежина
Студија од 2026 година следела 170 примероци и го споредила секој наод од цитологијата на урина со она што на крај било откриено. Двајца патолози што ги читале истите стакла се согласувале речиси совршено, што е важно бидејќи токму недоследноста била проблемот што Парискиот систем сакал да го реши. По атипичен наод, агресивен тумор на крај бил откриен во приближно половина од случаите, а по негативен наод – кај помалку од еден пациент на сто. Тоа е студија од еден центар, па точните пропорции нема да важат насекаде.
Што значи тоа за Вас: „атипично“ е вистинска категорија „фифти-фифти“, па затоа води кон подетален преглед, а не кон смирување. Негативниот наод ја прави агресивната болест малку веројатна и вреди да се држите до тоа.
Софтверот почнува да ги чита стаклата заедно со патологот
Преглед од 2026 година собрал единаесет студии што примениле софтвер за препознавање слики на стаклата од цитологија на урина и нашол постојано ветувачки резултати за откривање агресивна болест, со забелешка дека студиите биле мали и користеле различни методи. Посебна студија од 2026 година во голема американска болница тестирала еден таков систем на 200 стакла. Читањето со помош на софтвер открило повеќе ракови од самата микроскопија и го скратило времето за преглед на секое стакло за приближно две третини, но означило и повеќе безопасни примероци како абнормални.
Што значи тоа за Вас: таму каде што се користи помош од софтвер, размената е побрзо добивање на резултатот и помала шанса за пропуштен рак, по цена на малку поголема шанса за лажна тревога што потоа ја разрешува друга анализа. Ова се рани резултати и сè уште треба да се потврдат.
Молекуларните анализи на урина откриваат она што микроскопот не го гледа
Голема анализа од 2026 година обединила 37 студии со повеќе од 7 000 пациенти и ги споредила анализите на урина што бараат туморска ДНК со класичната цитологија. Анализата на туморска ДНК го откривала уротелијалниот рак многу почесто, со споредлив број лажни тревоги – токму слабоста на микроскопот кај бавнорастечките тумори. Авторите не отишле дотаму да препорачаат рутинска употреба. Европски панел за препораки дошол до сличен заклучок за раковите на горниот уринарен тракт: неколку молекуларни анализи на урина изгледаат точни, но доказите се сè уште малку.
Што значи тоа за Вас: овие анализи можеби еден ден ќе ја намалат зачестеноста со која луѓето во програмите за следење треба да имаат камера во мочниот меур. Праксата денес не е таму, но разумно е да го прашате Вашиот уролог за тоа.
Речник
| Поим | Значење |
|---|---|
| Уротел | Специјализираната обвивка на мочниот меур, уретерите и собирниот систем на бубрезите. Постојано се обновува, па затоа неговите клетки се појавуваат во урината. |
| Уротелијален карцином | Рак што настанува од таа обвивка. Тоа е вообичаениот тип рак на мочниот меур, а може да настане и повисоко, во уретер или во бубрегот. |
| Цитопатолог | Лекар специјализиран за дијагностицирање болести според изгледот на поединечни клетки, а не според парче ткиво. |
| Париски систем (The Paris System) | Заедничкиот речник за известување во цитологијата на урина, широко прифатен меѓународно, организиран околу откривањето на агресивен уротелијален рак. |
| Уротелијален карцином од висок степен | Агресивен облик на ракот чии клетки изгледаат изразито абнормално. Тоа е болеста за чие откривање е создадена цитологијата на урина. |
| Уротелијална неоплазма од низок степен | Бавнорастечки израсток на истата обвивка. Неговите клетки изгледаат блиску до нормалните, па затоа цитологијата обично го пропушта. |
| Мокрен примерок | Урина мокрена нормално во сад, за разлика од урина собрана преку инструмент. |
| Испирка од мочниот меур (барботажа) | Метод на собирање во кој стерилна течност се внесува во мочниот меур и повеќе пати се извлекува за да се откинат повеќе клетки отколку само со мокрење. |
| Цистоскопија | Директен преглед на слузницата на мочниот меур со тенка камера воведена низ уретрата. Тоа е референтниот стандард за рак на мочниот меур. |
| Хематурија | Крв во урината, видлива со око или откриена само со анализа. Тоа е најчестата причина да се побара цитологија на урина. |
Најчесто поставувани прашања
Што точно бара цитологијата на урина?
Таа бара клетки исфрлени од слузницата на уринарниот тракт што ги носат визуелните белези на агресивен рак: зголемено јадро, неправилен раб на јадрото и груба внатрешна текстура. Не бара бактерии, протеини, шеќер, крв или кристали – сето тоа припаѓа на општата анализа на урина. Исто така ништо не мери, па нема референтни вредности ни бројка за споредба. Резултатот е категорија што опишува што видел цитопатологот, а категориите се изградени околу едно прашање, а не околу општ преглед на урината.
Колку е точна цитологијата на урина?
Точноста целосно зависи од тоа за која болест прашувате. За агресивниот уротелијален рак од висок степен цитологијата е сигурна, а позитивен наод многу ретко е погрешен. Кај бавнорастечките тумори од низок степен е слаба, бидејќи тие клетки под микроскоп изгледаат блиску до нормалните. Корисен начин да се запомни: позитивниот резултат обично значи нешто, а негативниот резултат многу подобро ја исклучува агресивната болест отколку бавнорастечката. Затоа цитологијата се користи заедно со прегледот на мочниот меур, а не наместо него.
Зошто лабораторијата понекогаш бара три посебни примероци?
Клетките не се исфрлаат со постојано темпо. Тумор може еден ден да ослободи многу клетки, а следниот речиси ниедна, па еден примерок може да ги пропушти клетките што вториот или третиот би ги фатил. Собирањето во три различни дена го распределува тој ризик. Кога се бараат три примероци, тие треба да бидат во различни денови, а не три собирања во едно утро, и секој треба да ги следи истите упатства: не првата урина за денот и разумна количина, а не симболична.
По што се разликува цитологијата на урина од општата анализа на урина или од уринокултурата?
Сите три користат урина и одговараат на различни прашања. Општата анализа на урина е широк хемиски и микроскопски преглед што се користи за откривање инфекција, бубрежни проблеми, дехидрација и метаболни промени. Уринокултурата ги одгледува присутните бактерии за да ја идентификува инфекцијата и да го насочи изборот на антибиотик. Цитологијата на урина сето тоа го занемарува и го испитува изгледот на клетките за знаци на рак. Пациент со инфекција може да има нормална цитологија, а пациент со сосема нормална општа анализа на урина може да има абнормална.
Колку време треба за резултатите од цитологијата на урина?
Цитологијата трае подолго од повеќето анализи на урина бидејќи резултатот го дава човек, а не апарат. Примерокот мора да се обработи, да се концентрира на стакло и да се обои пред цитопатологот да го прегледа, а тешките случаи често ги прегледува и втор специјалист пред наодот да се потпише. Вообичаено е тоа да трае неколку работни дена до околу една недела, иако зависи од лабораторијата и од тоа дали биле потребни дополнителни бојадисувања. Ако резултатот е итен, Вашиот тим обично може да Ви каже кога да го очекувате.
Може ли уринарната инфекција да го промени резултатот?
Да, и тоа е едно од почестите објаснувања за атипичен наод. Воспалението предизвикува уротелијалните клетки да отечат, а нивните јадра да се зголемат, што имитира некои од промените што се гледаат кај ракот. Камењата, неодамнешните катетри, неодамнешните интервенции на мочниот меур и терапиите внесени во мочниот меур имаат ист ефект. Ако сте имале инфекција или неодамнешна интервенција во времето на собирањето, кажете му на лекарот што го чита наодот, бидејќи тоа може да биде причината за формулацијата, а повторениот примерок откако работите ќе се смират често е јасен.
Извори
- American Cancer Society – Tests for Bladder Cancer – American Cancer Society, 2024. American Cancer Society
- National Cancer Institute – Bladder and Other Urothelial Cancers Screening (PDQ) – National Cancer Institute, 2025. National Cancer Institute
- Cleveland Clinic – Urine Cytology: What Is It, Purpose, Procedure and Results – Cleveland Clinic, 2024. Cleveland Clinic
- Farahani SJ, Li J, Minder B, Vielh P, Glisic M, Muka T – Impact of implementing the first edition of the Paris system for reporting: a systematic review and meta-analysis – Cytopathology, 2024. PubMed
- Gupta A, Chandra S, Verma T, Gupta A, Singh P, Dhayal IR, Srivastava A – The Paris System for urine cytology: prospective assessment of reproducibility, diagnostic accuracy, and malignancy risk – Diagnostic Cytopathology, 2026. PubMed
- Nabiyouni F, Chiou PZ – Enhancing urine cytopathology with artificial intelligence: a systematic review – American Journal of Clinical Pathology, 2026. PubMed
- Lajara S, Cuda J, Geisler DL, Staniszewski C, Dhir R, Khader SN, et al. – Enhancing urothelial carcinoma diagnosis with artificial intelligence-integrated urine cytology: biopsy-validated accuracy and efficiency gain – Cancer Cytopathology, 2026. PubMed
- Yajima S, Imasato N, Hashimoto T, Kobayashi S, Ishii G, Masuda H – Diagnostic performance of urinary tumor DNA in urothelial carcinoma: a systematic review and network meta-analysis – Urologic Oncology, 2026. PubMed
- Rai BP, Rajan K, Rajan P, Pradere B, Capoun O, Soukup V, et al. – Diagnostic accuracy of liquid-based biomarkers for detecting and risk stratifying upper tract urothelial cancers – European Urology Oncology, 2026. PubMed
- Програма за рана детекција и скрининг на малигни заболувања во Република Северна Македонија за 2024 година – Министерство за здравство. portal.mdt.gov.mk
- Закон за здравственото осигурување (пречистен текст), член 28–29: избран лекар и упат до специјалист – Министерство за здравство на Република Северна Македонија. portal.mdt.gov.mk
Дополнително читање
- Што може да значи промената на бојата на урината
- Како се толкуваат електролитите во урината
- Што мери креатининот во урината и зошто е на толку многу наоди
- Што мери анализата на кортизол во урина
- Како се добива и чита резултатот од тест на урина за дроги
Разберете ги Вашите анализи на крв со AI DiagMe
Наодот од цитологијата на урина стигнува во зборови, а не во бројки, и обично доаѓа заедно со општа анализа на урина, уринокултура и анализи на крв што даваат бројки. Кога ќе видите како тие делови се вклопуваат, категорија како „атипично“ станува многу помалку застрашувачка, а појасно е и кои прашања да ги понесете на прегледот. AI DiagMe го чита Вашиот лабораториски наод и го објаснува секој ред на едноставен јазик. Ви помага да ги разберете Вашите резултати; не поставува дијагноза и не го заменува Вашиот лекар.
Протолкувајте ги Вашите резултати за неколку минути
