Гумите за џвакање без шеќер, бонбоните за свеж здив и грицките „без додаден шеќер“ често содржат ксилитол, шеќерен алкохол што многумина го сметаат за безбедна замена за шеќерот. Нова анализа претставена на конгресот на Европското здружение за кардиологија (ESC) во август 2026 ја засилува загриженоста за врската меѓу ксилитолот и срцето: луѓето со повисоко ниво на ксилитол во крвта со текот на времето имале повеќе срцеви удари, мозочни удари и смртни случаи. Наодот е предупредувачки сигнал, а не доказ дека ксилитолот предизвикува штета. Оваа статија објаснува што навистина покажала студијата, што не може да ни каже и кои рутински анализи на крв Ви помагаат да го следите здравјето на срцето.
Што покажа новата студија за ксилитолот
Резултатите ги претстави д-р Marco Witkowski од универзитетската болница Charité во Берлин, а ESC ги објави на 26 август 2026. Тимот проучил две големи групи возрасни и го измерил ксилитолот во нивната крв. Потоа следел кој доживеал голем кардиоваскуларен настан, дефиниран како срцев удар, мозочен удар или смрт.
Колку повисок ксилитол во крвта, толку почести настани: тоа истражувачите го нарекуваат врска доза–одговор. Врската останала и откако биле земени предвид возраста, полот, телесната тежина, високиот крвен притисок, дијабетесот и масноќите во крвта.
| Проучена група | Следење | Објавен резултат (највисока наспроти најниска група за ксилитол) |
|---|---|---|
| Канадска лонгитудинална студија за стареењето | Околу 6 години | 57 % поголем ризик од голем кардиоваскуларен настан |
| EPIC-Norfolk (Обединето Кралство) | Околу 30 години | 18 % поголем ризик од голем кардиоваскуларен настан |
| Двете групи заедно | Не се применува | Вкупно 17 710 учесници |
Професорот Dan Atar од Комитетот за комуникација на ESC ја сумираше пораката: „Како и кај сите опсервациски студии, тешко е да се заклучи за причинска врска, но оваа работа покажува дека се неопходни понатамошни студии.“
Што е ксилитол и каде се наоѓа?
Ксилитолот е шеќерен алкохол, наречен и полиол. Сладок е речиси колку шеќерот, а има помалку калории, па затоа се среќава во гуми за џвакање без шеќер, бонбони за свеж здив, некои слатки, одредени пасти за заби и некои пецива или протеински производи означени „без додаден шеќер“. На етикетите се наведува и како засладувач E967. Вашето тело и самото создава мали количества ксилитол.
Ова последното е важно за толкувањето на податоците. Нивото на ксилитол во крвта го одразува и она што го јадете и она што телото го создава, а новата студија ги мерела нивоата во крвта, наместо точно да ги прашува луѓето колку ксилитол консумирале.
Зошто ова е предупредување, а не доказ
Студијата е опсервациска. Таа покажува дека две работи одат заедно, а не дека едната ја предизвикува другата. Вреди да ги имате на ум неколку ограничувања:
- Луѓето што избираат производи без шеќер често веќе се грижат за тежината, шеќерот во крвта или ризикот за срцето, што може да ја искриви споредбата дури и по статистичкото прилагодување.
- Едно единствено мерење во крвта можеби не го одразува долгорочниот внес.
- Резултатите претставени на конгрес обично се сметаат за прелиминарни сè додека не бидат објавени во списание и прегледани од независни стручњаци.
Вреди да се забележи и што опфаќа, а што не, Светската здравствена организација (СЗО). Нејзината препорака од 2023 година советува засладувачите без шеќер да не се користат за контрола на тежината, но изречно ги исклучува шеќерните алкохоли како ксилитолот. Затоа не постои официјален став на СЗО за ксилитолот и ризикот за срцето.
Најнови научни сознанија: што додаваат претходните истражувања
Ова не е првиот сигнал. Во 2024 година, истражувачи од Cleveland Clinic објавија труд во European Heart Journal. Тие прво пребарувале широко супстанци во крвта на луѓе што биле на кардиолошка проверка, и ксилитолот се издвоил како поврзан со подоцнежни срцеви настани. Лабораториските експерименти потоа покажале дека ксилитолот ги прави тромбоцитите, клеточните делчиња што помагаат во згрутчувањето на крвта, пореактивни, а истиот ефект се видел и кај мала група доброволци што испиле пијалак засладен со ксилитол. Што значи тоа за Вас: постои веројатно биолошко објаснување, но тестот кај луѓе бил многу мал и краток.
Слична приказна имаше и со еритритолот, друг шеќерен алкохол, во труд од 2023 година во Nature Medicine. Подоцнежен преглед во списанието Nutrients повика на претпазливост, со аргумент дека еритритолот можеби делумно е знак за нарушен метаболизам, а не причина за штета, и дека недостигаат долгорочни студии. Генетска анализа од 2025 година со методот на Менделова рандомизација, кој ги користи природните варијации на гените како еден вид вграден експеримент, укажа на можна улога на еритритолот кај срцевите болести и мозочниот удар, нагласувајќи дека е потребна дополнителна работа. Што значи тоа за Вас: сигналот постојано се појавува со различни методи, но ниту една рандомизирана студија не тестирала дали внесот на ксилитол навистина предизвикува срцеви настани.
Дали ксилитолот е безбеден? Што да правите во пракса
Ниту едно здравствено тело не го прогласило ксилитолот за небезбеден, а науката сè уште не е дефинитивна. Во соопштението на Cleveland Clinic од 2024 година, водечкиот истражувач д-р Stanley Hazen советуваше луѓето „да се обидат да го избегнуваат, особено во големи количества“ и да претпочитаат цела, необработена храна. Истиот извор наведе дека ксилитолот во пастата за заби не е проблем, бидејќи пастата не се голта.
Разумен пристап изгледа вака:
- Читајте ги состојките на гумите за џвакање, бонбоните, слатките „без шеќер“ и протеинските грицки, каде што ксилитолот (E967) често е скриен.
- Држете ги порциите умерени, наместо цел ден да консумирате производи без шеќер.
- Ако веќе имате срцева болест или дијабетес или земате лекови за разредување на крвта, прашајте го Вашиот лекар дали шеќерните алкохоли се добар избор за Вас.
Шеќерните алкохоли слабо се впиваат во цревата, па поголемите количества кај некои луѓе можат да предизвикаат гасови, надуеност или редок стол.
Што можат, а што не можат да Ви кажат анализите на крв
Нивото на ксилитол во крвта се мери со специјализирани лабораториски методи во истражувања и не е дел од стандардните лабораториски анализи. Не можете да отидете во лабораторија и да си го проверите ксилитолот како што го проверувате холестеролот. Она што можете да го направите е да ги следите утврдените показатели за кардиоваскуларен ризик, кои кажуваат многу повеќе од кој било засладувач.
- Анализата за холестерол, наречена липиден статус, ги мери LDL, HDL, вкупниот холестерол и триглицеридите (во mmol/L). Прочитајте го липидниот профил објаснет едноставно.
- Показателите за шеќерот во крвта се важни бидејќи дијабетесот и предијабетесот го зголемуваат ризикот за срцето. Погледнете го нашиот текст за HbA1c и ризикот за срцето при предијабетес.
- Напредните показатели, како аполипопротеинот B (apoB), даваат попрецизна слика кога ризикот е нејасен. Истражете го проширениот липиден профил и apoB.
- Показателите за воспаление и згрутчување можат да додадат контекст. Прочитајте го нашиот целосен водич за CRP.
Во Македонија, липидниот статус и шеќерот во крвта обично ги препишува матичниот лекар со упат. Државната програма „Здравје за сите“ за 2026 година предвидува и бесплатни превентивни акции, отворени за сите без оглед на здравственото осигурување, на кои се мерат крвниот притисок, тежината, шеќерот и маснотиите во крвта, со резултати на лице место. Дали треба да бидете гладни пред овие анализи зависи од анализата, па пред терминот прочитајте го нашиот водич за анализа на крв на гладно.
Кога да разговарате со Вашиот лекар
Разговарајте со Вашиот лекар ако Вие или некој во семејството имате срцева болест или мозочен удар, дијабетес, висок холестерол или висок крвен притисок и редовно консумирате производи без шеќер, или ако не сте сигурни кои анализи на крв треба да ги направите. Не менувајте ги препишаните лекови сами поради една вест.
Веднаш јавете се на 112 или на итна помош 194 при болка или притисок во градите, ненадеен недостиг на воздух, ненадејна слабост или трнење на едната страна од телото, опуштен агол на устата или тешкотии со говорот.
Речник
- Шеќерен алкохол (полиол): засладувач како ксилитол, еритритол или сорбитол, со помалку калории од шеќерот, што само делумно се впива.
- Голем несакан кардиоваскуларен настан: комбинирана мерка што ги брои смртта, срцевиот удар и мозочниот удар.
- Тромбоцити: мали делчиња од крвните клетки што се лепат заедно и создаваат тромб.
- Опсервациска студија: истражување што ги следи луѓето со текот на времето без да им дава терапија, па може да покаже врски, но не и да докаже причина.
- Квартил: една четвртина од група подредена од најниско до највисоко, што служи за споредба на горната со долната четвртина.
- Липиден статус: анализа на крв што ги мери холестеролот и триглицеридите.
Најчесто поставувани прашања
Дали ксилитолот е безбеден?
Доказите сè уште се развиваат. Опсервациските студии и еден мал експеримент кај луѓе укажуваат на можна врска со згрутчувањето и кардиоваскуларните настани, но ниту една студија не докажала дека ксилитолот ги предизвикува. Многу стручњаци бараат повеќе истражувања и советуваат умереност.
Дали е проблем ксилитолот во пастата за заби или гумата за џвакање?
Тимот на Cleveland Clinic рече дека пастата за заби не е проблем, бидејќи се плука. Гумата за џвакање е поинаква, бидејќи засладувачот се меша со плунката што ја голтате. Колку гумата придонесува за нивото во крвта не е утврдено со овие студии.
Кои се честите несакани ефекти од ксилитолот?
Најчести се тегобите со варењето, како гасови, надуеност и редок стол, особено при поголеми количества, бидејќи шеќерните алкохоли само делумно се впиваат.
Дали ксилитолот е исто што и еритритолот?
Тоа се различни шеќерни алкохоли, но претходни истражувања на истата група од Cleveland Clinic нашле сличен сигнал за двата, и затоа често се споменуваат заедно.
Може ли анализа на крв да го измери мојот ксилитол?
Не во рутинската пракса. Се мери со специјализирани методи во истражувања. Стандардните анализи, како липидниот статус и показателите за шеќерот во крвта, се практичниот начин да се процени кардиоваскуларниот ризик.
Дали треба целосно да престанам да внесувам ксилитол?
Нема официјална препорака за тоа. Претпазлив пристап е да ги ограничите големите или секојдневните количества и да разговарате со Вашиот лекар ако имате срцева болест или дијабетес.
Извори
- Соопштение на Европското здружение за кардиологија, август 2026: ксилитолот може да го зголеми ризикот од кардиоваскуларни настани (на англиски)
- Cleveland Clinic, јуни 2024: вештачки засладувач поврзан со зголемен ризик од кардиоваскуларни настани (на англиски)
- Светска здравствена организација, 2023: препорака за засладувачите без шеќер (на англиски)
- Министерство за здравство: Програма „Здравје за сите“ за 2026 година
- MedlinePlus (NIH): анализа на нивото на холестерол (на англиски)
- Witkowski и соработници, European Heart Journal, 2024: Xylitol is prothrombotic and associated with cardiovascular risk
- Witkowski и соработници, Nature Medicine, 2023: The artificial sweetener erythritol and cardiovascular event risk
- Mazi и Stanhope, Nutrients, 2023: Elevated erythritol, a marker of metabolic dysregulation or contributor to cardiometabolic disease?
- Sun и соработници, Medicine, 2025: Role of erythritol in coronary heart disease, ischemic stroke, and venous thromboembolism, a Mendelian randomization analysis
Други статии
- Европскиот план за кардиоваскуларен скрининг: што значи
- Скрининг за липопротеин(a): новата препорака од 2026
- Тромбоцити: нормални, ниски и високи вредности
- Дали треба да сум гладен за анализа на крв? Нова студија
Разберете ги Вашите анализи на крв со AI DiagMe
Имате липиден статус или други лабораториски наоди и сакате да знаете што значат за Вашето срце? Разберете ги Вашите лабораториски наоди со AI DiagMe.
