Тивката атеросклероза, односно таложењето масни плаки во ѕидовите на артериите пред да се појави каков било симптом, е многу почеста отколку што повеќето луѓе мислат и започнува порано отколку што лекарите некогаш веруваа. Истражувачите од студијата REACT, објавена во New England Journal of Medicine и претставена на конгресот на Европското кардиолошко друштво (ESC) во август 2026 година, ги снимија артериите на 16 808 возрасни без позната срцева болест. Повеќе од половина имаа плака некаде, а околу 1 од 13 луѓе на возраст од 18 до 29 години веќе ја имаа. Оваа статија објаснува што навистина покажува студијата, што сè уште не покажува и што обична анализа на крв може денес да Ви каже за Вашите артерии.
Атеросклероза кај млади: што откри студијата REACT
Атеросклерозата кај млади е почеста отколку што се мислеше: студијата REACT најде плака кај околу 1 од 13 возрасни меѓу 18 и 29 години. Во неа беа вклучени возрасни од 18 до 70 години во Данска и Шпанија, на кои никогаш не им била дијагностицирана кардиоваскуларна болест и кои немаа симптоми. Наместо да го проценува ризикот од прашалник и анализа на крв, тимот директно сними три подрачја на артериите: каротидните артерии на вратот, феморалните артерии на нозете и коронарните артерии на срцето.
Главните резултати, како што ги соопштија тимот на студијата и медиумите што го пренесоа конгресот, беа:
- 57,1 % од учесниците имаа атеросклеротична плака во барем едно од трите подрачја.
- Околу 1 од 13 возрасни на возраст од 18 до 29 години (приближно 7,7 %) веќе имаше плака.
- Околу 9 од 10 луѓе на возраст од 60 до 70 години ја имаа.
- Кај мажите плаката се јавуваше 5 до 10 години порано отколку кај жените, а кај жените најголемиот пораст беше помеѓу 40 и 60 години, околу менопаузата.
Повеќето луѓе со плака во коронарните артерии ја имаа и во каротидните или феморалните артерии, што покажува дека болеста обично е раширена, а не локална.
Што значи „тивка“ и зошто плаката се јавува толку рано
Според американскиот Национален институт за срце, бели дробови и крв (NHLBI), плаката почнува полека да се таложи уште во детството и напредува со возраста, поттикната од високиот холестерол во крвта, навиките и гените. Бидејќи артериите може многу да се стеснат пред протокот на крв да падне доволно за да предизвика болка во градите или недостиг на воздух, состојбата често години наназад не дава никаков симптом. Затоа е важен зборот „тивка“: тоа што се чувствувате добро не е доказ дека артериите Ви се чисти.
Важно е и прецизно да се каже што откриле снимањата. Наодот на плака не е исто што и запушување, а мала плака кај 25-годишник не е инфаркт што само чека да се случи. Студијата мереше колку е честа плаката, а не колку често таа доведува до инфаркт или мозочен удар.
Зошто стандардните скорови за ризик ја пропуштаат тивката атеросклероза
Во Европа, вклучително и во Северна Македонија, лекарите често го проценуваат кардиоваскуларниот ризик со калкулаторот SCORE2 на ESC, кој ги комбинира возраста, полот, крвниот притисок, холестеролот и пушењето. Истражувачите од REACT соопштија дека таквите вообичаени проценки препознаваат само мал дел од луѓето што веќе имаат тивка плака. Младите возрасни се добар пример: на 28 години речиси секој е „со низок ризик“ на хартија, бидејќи возраста тежи многу во формулата, дури и кога плаката постои.
Тоа не значи дека скоровите се бескорисни. Тие ги предвидуваат настаните во следните десет години, што е различно прашање од тоа дали плака постои денес. Студијата само ја истакнува празнината помеѓу двете.
Што анализите на крв можат, а што не можат да Ви кажат за артериите
Анализата на крв не може да ја види плаката. Но може да измери неколку фактори што ја поттикнуваат, и тука лабораторискиот наод станува корисен. Табелата подолу ги сумира показателите што најчесто се спомнуваат во овој контекст, со единиците што ги користат македонските лаборатории.
| Показател во крвта | Што покажува | Зошто е важен за артериите |
|---|---|---|
| LDL холестерол (mmol/L) | Холестеролот што го носат честичките што можат да се таложат во ѕидовите на артериите | Главен фактор за плака на кој може да се влијае; целните вредности зависат од Вашиот вкупен ризик |
| Аполипопротеин B (ApoB, g/L) | Бројот на честички што создаваат плака, а не само нивната содржина на холестерол | Може да се разликува кај двајца луѓе со ист резултат за LDL |
| Липопротеин(a) (nmol/L или mg/dL) | Главно наследна честичка што останува стабилна во текот на животот | Го зголемува ризикот независно од вообичаениот холестерол; обично е доволна една анализа |
| Глукоза на гладно (mmol/L) и HbA1c (%) | Контролата на шеќерот во крвта низ времето | Дијабетесот е признат фактор на ризик за болести на артериите |
Како што пишувавме за новите препораки, американските препораки ACC/AHA за дислипидемија од 2026 година препорачуваат секој возрасен еднаш да го измери липопротеинот(a); европските препораки ESC/EAS тоа го советуваат уште од 2019 година, барем еднаш во животот (Mach и сор., European Heart Journal, 2020). За тоа како се чита оваа честичка, прочитајте го нашиот водич за липопротеин(a) како показател на кардиоваскуларен ризик. За попознатите бројки, прочитајте го нашето објаснување за LDL холестеролот, вредностите и ризиците.
Најнови научни достигнувања за откривање тивка плака
Неколку неодамнешни студии помагаат REACT да се стави во контекст. Ниту една не докажува дека вреди да се снимаат сите, но заедно покажуваат зошто истражувачите сериозно ја сфаќаат раната плака.
Долго следење на млади Финци, кои на почетокот беа во раните триесетти години, користеше ехо (ултразвук) на артериите на вратот за да бара рана плака или задебелен ѕид на артеријата. Луѓето со такви знаци почесто добивале срцева болест во следните петнаесетина години од оние без нив, а знаците додаваа информации надвор од вообичаениот калкулатор на ризик. Тоа беше опсервациска кохорта, па покажува поврзаност, а не дека лекувањето на плаката го менува исходот (Raitakari и сор., 2024, Atherosclerosis).
Кај постари возрасни без симптоми, голема американска студија покажа дека количината плака во артериите на вратот и количината калциум во срцевите артерии беа, секоја одделно, поврзани со порана смрт, независно од холестеролот или крвниот притисок. Плаката што растеше низ времето носеше дополнителен ризик. Учесниците во просек беа на крајот на шеесеттите години, па резултатите не може директно да се пренесат на младите возрасни (Fuster и сор., 2024, Journal of the American College of Cardiology).
Критички преглед за тоа како да се открие тивката болест заклучи дека каротидната плака, коронарниот калциум и нискиот крвен притисок на глуждот се валидни показатели, иако не се заменливи (Garg и сор., 2023, Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology). Прегледна статија од 2025 година додава дека калциум скорот од КТ на срцето може да ја прецизира проценката на ризикот кај луѓе без симптоми и дека многу низок скор е смирувачки (Gómez-Díaz и сор., 2025, Journal of Cardiovascular Development and Disease).
Што менува ова за Вас: плаката видена на снимка треба да започне разговор за превенција, а не да значи дијагноза на болест. И како што истакна еден од истражувачите на REACT, откривањето тивка атеросклероза помага само ако може да се направи нешто корисно во врска со неа. Планирана е рандомизирана студија, REACT-PROTECT, што треба токму тоа да го провери.
Што можете да направите сега за да ги заштитите артериите
NHLBI наведува дека повеќето луѓе можат да ја спречат или одложат атеросклерозата со начин на живот здрав за срцето и дека таа понекогаш може делумно да се повлече со промени во навиките и со лекови. Во пракса, основите се добро познати: без пушење, редовна физичка активност, урамнотежена исхрана, здрава тежина и одржување на крвниот притисок, холестеролот и шеќерот во крвта во нормални граници. Единствениот начин да знаете каде се Вашиот холестерол и шеќер е анализа на крв, а резултатите значат повеќе кога ги читате заедно, а не бројка по бројка. Во Северна Македонија липидниот статус и глукозата ги правите со упат од матичниот лекар или без упат во приватна лабораторија, а државната програма „Здравје за сите“ организира и бесплатни мерења на шеќер и маснотии во крвта на јавни акции (Министерство за здравство).
Дали снимање, како калциум скорот, е корисно за Вас е лична одлука што ја носите со лекар. За пошироката слика на холестеролот, прочитајте го нашиот преглед за симптомите, причините и лекувањето на високиот холестерол.
Кога да разговарате со Вашиот лекар
Закажете преглед кај Вашиот матичен лекар ако нешто од следново важи за Вас:
- Родител, брат или сестра добил инфаркт или мозочен удар на млада возраст.
- Никогаш не сте направиле анализа на холестерол или шеќер, или последната била пред неколку години.
- Липидниот статус Ви бил абнормален, или имате висок крвен притисок, дијабетес или сте пушач.
- Имате болка во градите, необичен недостиг на воздух при напор или болка во нозете при одење. Тоа бара брза медицинска проценка, а болка во градите со потење или недостиг на воздух во мирување е итен случај: јавете се на 112 или 194.
Речник
- Атеросклероза: постепено таложење масни плаки во ѕидовите на артериите.
- Тивка (субклиничка) атеросклероза: плака присутна без каков било симптом.
- Каротидни артерии: артериите на вратот што го снабдуваат мозокот.
- Коронарни артерии: артериите што го снабдуваат срцевиот мускул.
- SCORE2: европски калкулатор што го проценува десетгодишниот ризик од кардиоваскуларни настани.
- Коронарен калциум скор: мерење со КТ на калцифицираната плака во срцевите артерии.
Најчести прашања
Може ли да имам атеросклероза без никакви симптоми?
Да. Плаката често не дава симптоми сè додека артеријата значително не се стесни или плаката не пукне.
Дали 1 од 13 значи дека 1 од 13 млади ќе добие инфаркт?
Не. Бројката покажува колку млади возрасни имале плака видлива на снимање, а не колку ќе доживеат инфаркт или мозочен удар. Ризикот зависи од големината на плаката, Вашите фактори на ризик и тоа колку добро се контролираат.
Може ли анализа на крв да открие атеросклероза?
Ниту една анализа на крв не ја покажува плаката директно. Анализите како LDL холестерол, ApoB, липопротеин(a) и HbA1c ги мерат факторите на ризик што придонесуваат за неа.
Дали секој млад човек треба да се сними?
Не, според сегашните докази. REACT ја мереше честотата на плаката, а нејзината планирана студија треба да покаже дали превенцијата водена од снимањето ги подобрува исходите.
Може ли плаката да исчезне?
NHLBI наведува дека атеросклерозата понекогаш може делумно да се повлече со промени во начинот на живот и со лекови. Вашиот лекар може да Ви каже што е реално во Вашата ситуација.
Извори
- National Heart, Lung, and Blood Institute (NIH): Atherosclerosis
- CDC: About Heart Disease
- Соопштение на CNIC, 29 август 2026: студијата REACT за тивката атеросклероза
- Healio: More than half of healthy adults have silent atherosclerosis
- ScienceDaily: 1 in 13 adults under 30 already had hidden artery plaque
- Mach F и сор. (2020), 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias, European Heart Journal. DOI: 10.1093/eurheartj/ehz455
- Министерство за здравство — Програма „Здравје за сите“ за 2026 година
- Raitakari и сор. (2024), Subclinical atherosclerosis in young adults predicting cardiovascular disease: the Cardiovascular Risk in Young Finns Study, Atherosclerosis
- Fuster и сор. (2024), Influence of subclinical atherosclerosis burden and progression on mortality, Journal of the American College of Cardiology
- Garg и сор. (2023), Assessment of subclinical atherosclerosis in asymptomatic people in vivo, Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology
- Gómez-Díaz и сор. (2025), Role of coronary artery calcium score CT in risk stratification of asymptomatic individuals, Journal of Cardiovascular Development and Disease
Други статии
- Анализа на липопротеин(a): што препорачуваат новите упатства од 2026
- Липопротеин(a): како да го прочитате Вашиот ризик за срцето
- LDL холестерол: вредности, опсези и ризици
- Висок холестерол: симптоми, причини, вредности и лекување
Разберете ги резултатите од Вашите анализи на крв со AI DiagMe
Липидниот статус, глукозата и HbA1c кажуваат повеќе за Вашите артерии кога се читаат заедно. Разберете ги Вашите наоди со AI DiagMe: толкување со вештачка интелигенција проверено од одбор на лекари, со податоци чувани во Европската унија.
