Епилепсијата е честа невролошка состојба во која човекот има трајна склоност кон епилептични напади – кратки изливи на абнормална електрична активност во мозокот што можат да ги променат движењата, сетилата, свеста или однесувањето. Ја имаат милиони луѓе од сите возрасти, а со соодветна грижа повеќето од нив живеат полн и активен живот. Бидејќи нападите изгледаат многу различно од човек до човек, епилепсијата често погрешно се разбира. Една точка особено збунува: не постои една анализа на крв што може да ја дијагностицира епилепсијата, иако крвните анализи сепак имаат важна помошна улога. Во оваа статија ќе дознаете што е епилепсија, кои се главните видови напади, што ги предизвикува, како лекарите ја поставуваат дијагнозата со анамнеза, ЕЕГ и снимање на мозокот и кои начини на лекување, од лекови до операција, можат да ги стават нападите под контрола.
Што е епилепсија?
Епилепсијата е трајна склоност на мозокот да создава повторливи напади, додека самиот напад е еднократен настан: привремен бран на неорганизирани електрични сигнали меѓу мозочните клетки. Лекарите обично ја поставуваат дијагнозата по два непровоцирани напади во размак подолг од 24 часа или по еден напад, ако испитувањата покажат голема веројатност за нови напади. Зборот „непровоциран“ е важен: напад предизвикан од краткотраен окидач, на пример многу низок шеќер во крвта, се третира поинаку од самата епилепсија.
Епилепсијата е една од најчестите сериозни болести на мозокот во светот. Американските Центри за контрола и превенција на болести (CDC) проценуваат дека само во САД ја имаат околу 3 милиони возрасни и стотици илјади деца. Таа не е заразна, не е облик на интелектуална попреченост и кај повеќето луѓе добро се контролира.
Напад или епилепсија?
Многу луѓе во животот имаат еден единствен напад и никогаш повеќе. Висока температура кај мало дете, непроспиена ноќ, апстиненција од алкохол или нагол пад на натриумот можат да предизвикаат еднократен настан. Епилепсија се дијагностицира само кога склоноста кон напади опстојува. Затоа е толку важен опишот на тоа што се случило пред, за време и по епизодата.
Главни видови епилептични напади
Нападите се делат според тоа каде започнуваат во мозокот: фокалните започнуваат во едно подрачје на едната хемисфера, а генерализираните уште од почетокот ги зафаќаат мрежите на двете страни. Ознаката е важна бидејќи ги насочува и дијагнозата и изборот на лек. Табелата подолу ги сумира видовите напади за кои најверојатно ќе слушнете.
| Вид напад | Како може да изгледа |
|---|---|
| Фокален со зачувана свест (постар термин: едноставен парцијален) | Човекот е буден и свесен; трзање на едната страна, чуден мирис или вкус, чувство што се крева од стомакот или чувство „дежа ву“. |
| Фокален со нарушена свест (комплексен парцијален) | Свеста е намалена; фиксиран поглед, збунетост и повторливи движења како цмокање, пипкање или талкање. |
| Тонично-клонични (гранд мал) | Губење на свеста, вкочанување на телото, а потоа ритмично тресење на рацете и нозете; најпознатиот вид напад. |
| Апсанси (пти мал) | Краток празен поглед што трае неколку секунди, најчест кај деца и лесно се меша со сонување на јаве. |
| Миоклонични | Нагли, брзи трзања на мускулите, често на рацете, како човекот да добил краток електричен удар. |
| Атонични (напади со паѓање) | Нагло губење на мускулниот тонус, па главата паѓа или човекот паѓа на земја. |
Тонично-клоничен напад што трае подолго од пет минути или повторени напади без закрепнување меѓу нив се итна медицинска состојба наречена епилептичен статус (status epilepticus) и бараат итно лекување.
Што предизвикува епилепсија?
Епилепсијата не е една болест, туку симптом што може да го имаат многу различни болести на мозокот. Кај околу половина од случаите не се наоѓа јасна причина. Кога причината ќе се открие, таа обично припаѓа на една од неколкуте групи подолу.
Структурни причини
Сè што создава лузна или го нарушува мозочното ткиво може да стане жариште на напади. Мозочниот удар може да го оштети ткивото и подоцна да доведе до епилепсија; за повеќе, прочитајте го нашиот водич за мозочен удар и знаците за тревога. Повреда на главата, израсток што притиска на мозокот и вродени аномалии можат да го направат истото; видете го нашиот преглед на симптомите на тумор на мозокот. Инфекциите што ги воспалуваат мозокот или неговите обвивки исто така можат да остават трајна склоност кон напади, па корисно е да го прочитате нашиот водич за симптомите и анализите кај менингитис.
Генетски и метаболни фактори
Некои епилепсии се јавуваат во семејства или се поврзани со одредени гени, особено генерализираните епилепсии што почнуваат во детството или адолесценцијата. Генетската склоност не значи дека детето сигурно ќе развие епилепсија; таа само ја зголемува веројатноста. Метаболните нарушувања, од одредени наследни болести до нерамнотежи во хемијата на телото, исто така можат да го намалат прагот за напади.
Провоцирани напади и окидачи
Не секој напад значи епилепсија. Провоцираниот напад го предизвикува привремен проблем: многу низок или многу висок шеќер во крвта, нагол пад на натриумот, низок калциум или магнезиум, апстиненција од алкохол или одредени лекови и дроги. Со исправување на окидачот нападите обично престануваат. Оваа разлика е клучна за дијагнозата, бидејќи одлучува дали на човекот му треба долгорочно лекување на епилепсија или само лекување на основниот проблем.
Како лекарите ја дијагностицираат епилепсијата
Бидејќи ниту една анализа сама не ја потврдува епилепсијата, дијагнозата се гради од повеќе делови што се надополнуваат. Најважниот дел често не чини ништо: јасен опис на тоа што се случило.
Анамнеза и опис од очевидци
Неврологот сака да знае што забележале Вие или очевидецот пред, за време и по настанот: дали имало предупредувачко чувство, како се движело телото, дали свеста била изгубена, колку траело и како сте закрепнале. Видео од епизодата снимено со телефон, ако го има, може да биде покорисно од кое било снимање на мозокот. Во Македонија до невролог обично стигнувате со упат од Вашиот матичен лекар, освен во итен случај, кога може да се оди и без упат.
ЕЕГ и снимање на мозокот
Електроенцефалографијата (ЕЕГ) ја снима електричната активност на мозокот преку мали сензори поставени на главата и може да открие шеми типични за епилепсија. Бидејќи рутинското ЕЕГ опфаќа само краток период, лекарите понекогаш користат снимање по непроспиена ноќ или повеќедневно снимање. Магнетната резонанца (МР) ја прикажува градбата на мозокот и бара лузни, малформации или израстоци што би можеле да ги објаснат нападите, а компјутерската томографија (КТ) често е првиот чекор во итна служба.
Помошната улога на анализите на крв
Анализите на крв не ја дијагностицираат епилепсијата, но одговараат на друго важно прашање: дали нешто друго го предизвикало нападот? По првиот напад лекарите често бараат електролити за да ги проверат натриумот и калиумот; можете да го прочитате нашиот водич за читање на електролитите. Многу низок шеќер во крвта може да предизвика напад, па гликозата се проверува рано; прочитајте го нашето објаснување за нивото на шеќер во крвта. Абнормален калциум исто така може да биде причина; за толкување на резултатот, прочитајте го нашиот водич за калциум во крвта. Низок магнезиум исто така може да го намали прагот за напади, а повеќе ќе најдете во нашата статија за знаците на недостиг на магнезиум. Во македонските лаборатории овие вредности обично се даваат во mmol/L (на пример натриум, калиум, вкупен калциум, магнезиум и гликоза). Резултатите помагаат да се разграничи провоциран напад од вистинска епилепсија.
Лекување на епилепсија
Целта на лекувањето е едноставна за кажување и често остварлива: без напади и без непријатни несакани ефекти. Околу двајца од тројца луѓе со епилепсија постигнуваат добра контрола со првиот или вториот лек што ќе го пробаат. Другите можеби ќе имаат потреба од комбинации или други пристапи.
Антиепилептични лекови
Антиепилептичните лекови се прв избор на лекување речиси за сите. Повеќето делуваат така што ги смируваат преактивните електрични сигнали во мозокот. Некои, како ламотригинот, ги забавуваат натриумските канали што нервните клетки ги користат за да испратат сигнал; друг широко користен лек, леветирацетамот, делува на протеин на нервните завршетоци што помага да се контролира ослободувањето на хемиските гласници; валпроатот го зголемува ефектот на смирувачката мозочна супстанција GABA. Лекарите обично почнуваат со еден лек (монотерапија), бидејќи така се ограничуваат несаканите ефекти и полесно се гледа што делува. Американскиот Национален институт за невролошки нарушувања и мозочен удар (NINDS) наведува дека денес постојат повеќе од 40 антиепилептични лекови, што значи дека има вистински простор да се најде лек што Ви одговара. Кои од нив се на листата на лекови на товар на ФЗОМ, проверете кај Вашиот невролог или во аптеката.
Следење на лекувањето со анализи на крв
Откако ќе почне лекувањето, анализите на крв повеќе не служат за исклучување причини, туку за безбедност на терапијата. Во зависност од лекот, Вашиот тим може да го мери нивото на лекот во крвта, да го следи црниот дроб и да ги проверува крвните клетки. Ако земате валпроат, на пример, лекарите може да го следат црниот дроб; прочитајте го нашиот водич за хепаталните тестови. Некои лекови со текот на времето можат да го намалат натриумот или да влијаат на крвната слика, па лекарите може да ги повторат електролитите и да ја проверат крвната слика; погледнете го нашиот водич за читање на крвната слика. Овие анализи не ја следат самата епилепсија; тие проверуваат дали лекувањето носи повеќе корист отколку штета.
Можности кај епилепсија отпорна на лекови
Кога два добро избрани лека не ги контролираат нападите, епилепсијата се нарекува отпорна на лекови и е време да се разгледаат други можности во специјализиран центар. Операцијата со која се отстранува или исклучува малото подрачје каде што започнуваат нападите може да биде многу успешна кога тоа подрачје е јасно утврдено и безбедно за зафат. Стимулацијата на вагусниот нерв, мал уред вграден под клучната коска што испраќа нежни импулси до нерв во вратот, може да ја намали честотата на нападите. Кетогената исхрана, богата со масти и со многу малку јаглехидрати, помага кај некои деца и возрасни, а поновите вградени уреди можат да ја препознаат нападната активност и да реагираат на неа.
Кога да побарате итна помош
Повеќето напади престануваат сами за една до две минути и не бараат брза помош. Веднаш јавете се на 112 (единствен број за итни случаи, кој го води Центарот за управување со кризи) или на 194 (итна медицинска помош) ако:
- напад со грчеви трае подолго од пет минути;
- втор напад започне пред човекот да закрепне од првиот;
- човекот не се буди или не дише нормално откако тресењето ќе престане;
- нападот се случил во вода или предизвикал сериозна повреда;
- тоа е првиот напад во животот или станува збор за бремена жена или за човек со дијабетес.
Додека чекате, осигурете ја безбедноста на човекот: спуштете го полека на подот, свртете го на страна, ставете нешто меко под главата и тргнете ги опасните предмети во близина. Не ставајте ништо во устата и не држете го насила.
Најнови научни достигнувања за епилепсијата
Истражувањата за епилепсијата брзо напредуваат, а неколку неодамнешни наоди веќе ја менуваат секојдневната грижа. Еве што значат тие на едноставен јазик, со вообичаената претпазливост дека ниту една студија не е последен збор.
Избор на лекови побезбедни во бременост
Голем меѓународен регистар што следел илјадници бремености покажал дека некои антиепилептични лекови носат многу помал ризик од вродени аномалии од другите. Леветирацетамот, ламотригинот и окскарбазепинот биле поврзани со најниски стапки, валпроатот со највисока, а ризикот растел со повисоките дози. Како што лекарите преминувале од валпроат кон побезбедни лекови, вкупната стапка на малформации нагло опаднала. Посебна нордиска студија на милиони деца, популациска кохорта (многу голема група следена преку здравствените евиденции низ годините), исто така открила почести аутизам и интелектуална попреченост по изложеност на валпроат или топирамат, но не и по леветирацетам или ламотригин. Што значи тоа за Вас: ако сте жена што може да забремени, често постои лек што ги контролира нападите со помал ризик за идната бременост, и вреди тоа да го разговарате со Вашиот невролог пред зачнувањето.
Споредба на лековите од прв избор
Мултицентрична студија ги споредила леветирацетамот и ламотригинот како прв лек кај жени со честа форма наречена идиопатска генерализирана епилепсија. Кај леветирацетамот било помалку веројатно лекувањето да не успее, особено кај еден подтип, но почесто предизвикувал несакани ефекти. Што значи тоа за Вас: не постои еден најдобар лек. Правилниот прв избор зависи од видот на Вашата епилепсија и од тоа со кои несакани ефекти најлесно можете да живеете – токму таков компромис вреди да го разгледате со Вашиот лекар.
Нови можности кај тешко лечлива епилепсија
Околу еден од тројца луѓе продолжува да има напади и покрај лековите. Неодамнешен преглед на клинички испитувања покажал дека додавањето на ценобамат, понов лек, кон постојната терапија им помогнало на повеќе луѓе да ги намалат фокалните напади барем за половина и на повеќе луѓе да останат без напади, во споредба со лажна таблета (плацебо); несаканите ефекти биле нешто почести, а авторите забележале дека се потребни подолги независни студии. За оние што се кандидати, операцијата останува моќна опција: преглед од 2024 година на студии со околу 500 пациенти покажал дека околу осум од десет биле без напади по операцијата, а повеќето останале без напади и години подоцна. Што значи тоа за Вас: епилепсијата отпорна на лекови не е ќорсокак, а прашањето за упат до специјализиран центар за епилепсија може да отвори вистински можности.
Разбирање на SUDEP
SUDEP (од англиски, sudden unexpected death in epilepsy) значи ненадејна неочекувана смрт кај епилепсија – редок настан во кој човек со епилепсија ненадејно умира без друга јасна причина. Неодамнешните прегледи нагласуваат дека најсилната заштита е добрата контрола на нападите, пред сè со редовно земање на лековите, заедно со практична внимателност за безбедноста. Што значи тоа за Вас: темата е тешка, но пораката е смирувачка и применлива. Придржувањето кон терапијата и намалувањето на нападите го намалуваат ризикот, а Вашиот лекар може да ја разгледа Вашата лична ситуација.
Живот со епилепсија
Освен лековите, секојдневните навики прават вистинска разлика. Чести окидачи се пропуштена доза, лош сон, прекумерно пиење алкохол и голем стрес, па стабилната рутина штити. Земањето на лекот секој ден во исто време е едно од најмоќните нешта што се во Ваши раце. Правилата за возење зависат од законите на секоја држава и обично бараат период без напади, често од шест месеци до една година; за правилата што важат во Македонија разговарајте со Вашиот лекар. Повеќето луѓе со епилепсија работат, учат, вежбаат и патуваат со разумни мерки на претпазливост.
Речник
| Поим | Значење |
|---|---|
| Епилептичен напад | Привремен излив на абнормална електрична активност во мозокот што може да ги промени движењата, сетилата или свеста. |
| Епилепсија | Состојба на мозокот со трајна склоност кон повторливи, непровоцирани напади. |
| Аура | Ран предупредувачки симптом, како чуден мирис или чувство што се крева од стомакот, што некои луѓе го забележуваат пред напад. |
| Фокален напад | Напад што започнува во едно подрачје на едната страна од мозокот. |
| Генерализиран напад | Напад што уште од почетокот ги зафаќа мрежите на двете страни од мозокот. |
| Тонично-клоничен напад | Напад со вкочанување, а потоа ритмично тресење и губење на свеста; порано наречен гранд мал. |
| Апсанс | Кратко губење на свеста со празен поглед, најчесто кај деца; порано наречен пти мал. |
| Електроенцефалографија (ЕЕГ) | Безболно испитување што ја снима електричната активност на мозокот преку сензори поставени на главата. |
| Епилептичен статус | Напад што трае подолго од пет минути или повторени напади без закрепнување; итна медицинска состојба. |
| Провоциран напад | Напад предизвикан од привремен окидач, како низок шеќер или низок натриум во крвта, а не од самата епилепсија. |
Најчесто поставувани прашања
Дали постои анализа на крв што ја дијагностицира епилепсијата?
Не. Не постои анализа на крв што ја потврдува епилепсијата. Анализите на крв сепак се корисни, но одговараат на друго прашање: помагаат да се открие дали нешто привремено, како низок натриум, низок калциум или многу низок шеќер во крвта, го предизвикало нападот. Се користат и за безбедно следење на лековите откако ќе почне лекувањето. Самата дијагноза на епилепсија се темели на анамнезата, ЕЕГ и снимање на мозокот како магнетната резонанца, што ги поврзува неврологот.
Дали епилепсијата е душевна болест?
Не. Епилепсијата е невролошка состојба, што значи дека ја засега електричната активност на мозокот, а не психијатриска или душевна болест. Луѓето со епилепсија, се разбира, можат да имаат и анксиозност или депресија, како и секој друг, а животот со долготрајна состојба може да додаде стрес. Но самата епилепсија е телесна состојба на мозокот и не е знак за намалена интелигенција или слабост на карактерот.
Дали епилепсијата може да се излечи или да помине со возраста?
Понекогаш. Голем број детски епилепсии со возраста исчезнуваат, а некои деца остануваат без напади и со текот на времето, под медицински надзор, престануваат со лековите. Кај одредени фокални епилепсии операцијата може трајно да ги запре нападите. Кај многу возрасни епилепсијата е долготрајна состојба што се контролира, а не се лекува до крај, често многу успешно, со соодветни лекови и навики. Дали излекувањето е реално зависи од причината и од видот на епилепсијата.
Дали епилепсијата е наследна?
Може да биде, но повеќето епилепсии не се директно наследни. Некои форми се поврзани со одредени гени и можат да се јавуваат во семејства, особено генерализираните епилепсии што почнуваат во детството. Дури и тогаш гените обично го зголемуваат ризикот, а не ја гарантираат болеста. Многу епилепсии имаат стекнати причини, како мозочен удар или повреда на главата, каде што наследноста игра мала улога. Ако Ве загрижува семејниот ризик, неврологот или генетскиот советник може да Ви помогнат.
Дали можете да возите ако имате епилепсија?
Често да, откако нападите ќе бидат под контрола. Во повеќето земји се бара период без напади пред да може да се вози, најчесто меѓу шест месеци и една година, а точните правила се разликуваат од држава до држава. Целта е безбедноста на Вас и на другите. Разговарајте со Вашиот лекар за правилата што важат во Македонија и за тоа како Вашето лекување влијае на правото да возите, и никогаш не се потпирајте на претпоставки.
Која е првата помош при епилептичен напад?
Останете смирени и следете колку време трае нападот. Спуштете го човекот полека на подот, свртете го нежно на страна за дишните патишта да останат слободни и ставете нешто меко под главата. Тргнете ги тврдите или острите предмети и олабавете ја тесната облека околу вратот. Не ставајте ништо во устата и не обидувајте се да го држите човекот неподвижен. Останете до него сè додека не се освести целосно и јавете се на 112 или 194 ако нападот трае подолго од пет минути или ако следува нов напад.
Извори
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS) – Epilepsy and Seizures – ninds.nih.gov
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Epilepsy Basics – cdc.gov
- Mayo Clinic – Epilepsy: Symptoms and causes – mayoclinic.org
- Центар за управување со кризи – Единствен број за итни случаи 112 – cuk.gov.mk
- Battino D, Tomson T, et al. – Risk of Major Congenital Malformations and Exposure to Antiseizure Medication Monotherapy – JAMA Neurology, 2024 – doi.org/10.1001/jamaneurol.2024.0258
- Bjørk MH, et al. – Association of Prenatal Exposure to Antiseizure Medication With Risk of Autism and Intellectual Disability – JAMA Neurology, 2022 – doi.org/10.1001/jamaneurol.2022.1269
- Cerulli Irelli E, et al. – Levetiracetam vs Lamotrigine as First-Line Antiseizure Medication in Female Patients With Idiopathic Generalized Epilepsy – JAMA Neurology, 2023 – doi.org/10.1001/jamaneurol.2023.3400
- Brigo F, Lattanzi S. – Cenobamate add-on therapy for drug-resistant focal epilepsy – Cochrane Database of Systematic Reviews, 2024 – doi.org/10.1002/14651858.CD014941.pub2
- Darko K, et al. – Epilepsy Surgery for Drug-Resistant Epilepsy in Africa: A Systematic Review – Neurosurgery, 2024 – doi.org/10.1227/neu.0000000000003307
- Mastrangelo M, Esposito D. – Paediatric sudden unexpected death in epilepsy: From pathophysiology to prevention – Seizure, 2022 – doi.org/10.1016/j.seizure.2022.07.020
Дополнително читање
- Прочитајте го нашиот водич низ проширените биохемиски анализи.
- Истражете го нашиот водич за причините и лекувањето на мигрена.
- Видете го нашиот водич за симптомите, причините и видовите деменција.
- Прочитајте го нашиот преглед на мултиплекс склерозата.
- Погледнете го нашето објаснување за односот AST/ALT.
Разберете ги Вашите анализи на крв со AI DiagMe
Грижата за епилепсијата често носи лабораториски резултати што лесно се читаат погрешно кога сте сами. По напад можеби ќе си заминете од амбулантата со електролити, вредност на гликоза, ниво на калциум и магнезиум или хепатални тестови и крвна слика за следење на лековите. AI DiagMe Ви помага да разберете што значат тие бројки на јасен јазик, за да можете да поставите поконкретни прашања на следниот преглед. Создаден е за да Ви помогне да ги разберете резултатите, а не да дијагностицира епилепсија или да го замени Вашиот невролог.
Протолкувајте ги Вашите резултати за неколку минути
