Позитивниот фит тест (тест на столица за скриено крварење) е само половина од скринингот за рак на дебелото црево. Другата половина е контролната колоноскопија, а новите истражувања покажуваат дека многу луѓе никогаш не стигнуваат до неа. Во преглед на 21 студија објавен во JAMA Internal Medicine, за кој медицинскиот печат пишуваше оваа недела, помалку од половина од пациентите со абнормален тест на столица направиле колоноскопија кога не им била понудена дополнителна помош. Со едноставна поддршка, како потсетници или вработен што помага при закажувањето, тој удел пораснал на околу 7 од 10.
Ако штотуку добивте позитивен резултат од фит тест, оваа статија објаснува што покажаа новите истражувања, колку долго е предолго да се чека и што им помага на луѓето да го направат вториот чекор. Објаснуваме и како оди тоа во Македонија: преку Вашиот матичен лекар, упат и системот „Мој термин“.
Што покажаа новите истражувања
Фит тестот (FIT, фекален имунохемиски тест) бара мали количества човечка крв во примерок од столица. Се прави дома, а во програмите каде што се користи се повторува еднаш годишно. Американските препораки советуваат скрининг за колоректален рак кај повеќето возрасни од 45 до 75 години. И американскиот CDC и Американското здружение за рак (American Cancer Society) се јасни за една работа: ако тестот на столица е абнормален, потребна е колоноскопија за скринингот да биде завршен.
Во Македонија државната програма за рана детекција на рак на дебелото црево е поинаква: за луѓето со просечен ризик од 50 до 75 години таа нуди директно скрининг колоноскопија на Универзитетската клиника за гастроентерохепатологија, а партиципацијата ја плаќа Министерството за здравство. Програмата за 2024 година не предвидува фит тест (Програма за рана детекција и скрининг на малигни заболувања 2024). Фит тест или тест за окултно крварење во столица сепак може да Ви препорача лекар или да го направите во приватна лабораторија, а правилото е исто: позитивен резултат бара колоноскопија.
Мета-анализата во JAMA Internal Medicine, предводена од истражувачи од Сингапур со коавтор од Универзитетот Duke, ги обединила податоците на 19 613 возрасни од 50 до 75 години со абнормален фит тест или постар тест за окултно крварење во столица. Главните наоди:
- Без посебна програма за следење, само околу 48 % од пациентите ја направиле колоноскопијата.
- Со програми за следење, уделот достигнал околу 69 %.
- Четири пристапи дале резултат: водење на пациентот, потсетници за пациентите, потсетници за лекарите и автоматски упат до гастроентеролог.
Втор систематски преглед, објавен истиот ден во BMJ Open, ја нашол истата слика во 25 студии. Колоноскопијата во рок од 6 до 12 месеци ја направиле приближно 30 % до 55 % од пациентите во локалните и социјалните здравствени центри, но 70 % до 80 % и повеќе во организираните програми што го следат секој абнормален резултат. Чекањето траело од околу 6 недели до 6 месеци.
Пораката не е дека тестовите на столица не функционираат. Тие работат добро кога целиот пат е изоден до крај. Нашата претходна статија за тестот на столица што ја намалува смртноста ја објаснува таа корист и зошто позитивниот резултат не е дијагноза на рак.
Колку долго е предолго да се чека?
Не постои еден официјален рок, ниту во САД ниту во македонските документи што ги прочитавме. Преглед од 2026 година на 18 препораки, објавен во Journal of General Internal Medicine, покажал дека малкуте препораки што дефинираат „навремено“ следење го поставуваат помеѓу 56 и 180 дена по позитивниот тест на столица. Истиот преглед известува дека веројатноста да се најде рак расте кога колоноскопијата се прави повеќе од 180 дена по тестот.
Популациска студија од Алберта, Канада, која следела повеќе од 63 000 луѓе со позитивен фит тест, покажала дека ризикот од колоректален рак, особено од напреднат стадиум, бил јасно поголем кога колоноскопијата била направена повеќе од 12 месеци по тестот.
Практично: побарајте колоноскопијата да се закаже веднаш штом го добиете резултатот и целете таа да биде направена во рок од неколку недели до неколку месеци, а не за една година. Во Македонија за колоноскопија на товар на ФЗОМ Ви треба упат од матичниот лекар до специјалист гастроентеролог; терминот се закажува преку системот „Мој термин“. Ако чекањето е долго, кажете му на лекарот дека станува збор за позитивен тест за крварење.
Што навистина ги носи луѓето до колоноскопијата
Пречките често се практични: незнаење кој треба да ја закаже колоноскопијата, страв од подготовката на цревата, превоз, отсуство од работа или грижа за трошоците. Табелата подолу резимира што измерила мета-анализата од 2026 година за секој вид поддршка.
| Вид поддршка | Што значи | Ефект врз направените колоноскопии |
|---|---|---|
| Водење на пациентот | Обучено лице го објаснува резултатот, го закажува прегледот и помага со подготовката на цревата | Околу 24 % повеќе луѓе ја направиле |
| Потсетници за пациентите | Повици, писма или SMS-пораки | Околу 32 % повеќе |
| Потсетници за лекарите | Предупредување во електронскиот картон за лекарот | Околу 36 % повеќе |
| Автоматски упат | Абнормалниот резултат автоматски отвора упат до гастроентеролог | Околу 68 % повеќе, но резултатите многу се разликувале меѓу студиите |
Рандомизирана студија во локални здравствени центри во Северна Каролина, објавена во 2026 година, покажа како изгледа водењето во пракса: 69 % од водените пациенти ја направиле колоноскопијата во рок од една година, наспроти 39 % со вообичаената грижа, и тоа во просек околу 80 дена побрзо.
И пристапот пред самиот тест е важен. Студија во 16 локални здравствени центри во Сан Диего, објавена во JAMA Network Open и претставена оваа недела, покажала дека праќањето фит тестови по пошта, заедно со потсетници, го зголемило учеството во скринингот две години, иако во третата година разликата со вообичаената грижа веќе не била значајна. Скринингот помага само ако секој чекор, од тестот до колоноскопијата, е завршен.
Во Македонија сличната улога ја има матичниот лекар: програмата за скрининг му доставува преку „Мој термин“ список на луѓе што треба да се поканат. Ако Ви се јави Вашиот лекар или добиете покана, искористете ја.
Кои анализи можат да го следат или откријат ова?
- Фит тест: проверува дали во столицата има скриена човечка крв. Позитивен резултат бара колоноскопија.
- ДНК-тест на столица со фит (multitarget stool DNA): бара крв и абнормална ДНК. И позитивен резултат на овој тест бара колоноскопија. Во Македонија не е дел од државната програма.
- Колоноскопија: референтен преглед, кој може да најде и отстрани полипи во текот на истата процедура.
- Крвна слика и феритин: бавното, скриено крварење од цревата може да се покаже како анемија или како низок феритин. Хемоглобинот на македонските наоди се изразува во g/L, а феритинот во µg/L или ng/mL. Кај возрасен над 45 години, необјаснета сидеропенична анемија (анемија од недостиг на железо) бара преглед на дигестивниот тракт.
- Тестови од крв за рак на дебелото црево: постојат понови можности, но тие не ја заменуваат колоноскопијата по позитивен тест на столица. Видете ја нашата статија за тестот од крв за рак на дебело црево.
И други причини за крв во столицата, како хемороидите, можат да дадат позитивен фит тест. Само колоноскопијата може да ја покаже разликата, па позитивниот резултат никогаш не треба да се „објасни“ без неа.
Најнови научни сознанија, со едноставни зборови
- Следењето сега се мери исто толку внимателно како и самиот скрининг. Истражувачите бараат стандарден рок и јасна цел колку луѓе треба да ја направат колоноскопијата, за здравствените системи да можат да се споредуваат и подобруваат.
- Слабата алка е организацијата, а не тестот. Програмите што го следат секој абнормален резултат, определуваат одговорно лице и помагаат при закажувањето постигнуваат многу подобри резултати.
- Евтините алатки функционираат. Телефонските повици, SMS-потсетниците и помошта при закажувањето го зголемуваат бројот на направени колоноскопии без скапа технологија.
- Нееднаквостите се во фокусот. Мета-анализа од 2026 година на студии во заедници со послаб пристап до здравствена заштита покажала дека водењето на пациентите го зголемува бројот на направени контролни колоноскопии.
Кога да одите на лекар
- Вашиот тест на столица е позитивен, а никој не Ве контактирал за колоноскопија во рок од една до две недели: јавете се кај лекарот што го побарал тестот или кај Вашиот матичен лекар.
- Гледате крв во столицата, имате црна столица, трајна промена во празнењето на цревата, болка во стомакот или необјаснето губење на тежината, дури и ако неодамнешниот тест на столица бил негативен.
- Вашата анализа на крв покажува сидеропенична анемија или низок феритин без јасно објаснување.
- Имате родител, брат или сестра со колоректален рак: можеби Ви треба колоноскопија наместо тест на столица, и тоа порано.
Речник
- Фит тест (FIT, фекален имунохемиски тест): домашен тест на столица што открива човечка крв со помош на антитела.
- Колоноскопија: преглед со тенка камера што го прегледува целото дебело црево и може да отстрани полипи.
- Полип: израсток на внатрешниот ѕид на дебелото црево. Некои видови, наречени аденоми, со години можат да преминат во рак.
- Водење на пациентот: помош од обучено лице кое го води пациентот низ секој чекор од лекувањето.
- Мета-анализа: студија што ги комбинира резултатите од многу студии за да даде посигурен одговор.
Често поставувани прашања
Дали позитивен фит тест значи дека имам рак?
Не. Тоа значи дека во столицата е најдена крв. Повеќето луѓе со позитивен фит тест немаат рак. Многумина имаат полипи, кои може да се отстранат за време на колоноскопијата, а некои имаат безопасни причини за крварење.
Може ли само да го повторам фит тестот наместо колоноскопија?
Не. CDC и Американското здружение за рак наведуваат дека по абнормален тест на столица мора да следи колоноскопија. Негативен повторен тест не го поништува првиот позитивен резултат.
Колку брзо треба да направам колоноскопија по позитивен фит тест?
Што е можно побрзо. Препораките што поставуваат рок се движат од околу 2 до 6 месеци, а студиите го поврзуваат чекањето подолго од 6 до 12 месеци со поголема веројатност да се најде рак, вклучително и напреднат рак.
Што ако се плашам од подготовката на цревата?
Кажете му на Вашиот лекар. Стравот од подготовката е честа причина луѓето да го прескокнат прегледот. Повеќето ординации можат да ги објаснат чекорите, да го прилагодат распоредот и да одговорат на прашањата, а токму тоа го прави водењето на пациентот.
Дали ДНК-тестот на столица функционира на ист начин?
Да, кога станува збор за ова прашање. И позитивниот ДНК-тест на столица бара контролна колоноскопија за скринингот да биде завршен.
Извори
- Chua WY et al. Evaluation of intervention strategies to improve follow-up colonoscopy after abnormal FIT/FOBT result: a systematic review and meta-analysis. JAMA Intern Med. 2026. DOI: 10.1001/jamainternmed.2026.4827
- Naserrudin NA et al. Follow-up colonoscopy after abnormal stool-based colorectal cancer screening: a systematic review of completion, timeliness and implementation strategies. BMJ Open. 2026;16(10):e115052. DOI: 10.1136/bmjopen-2025-115052
- Marceau M et al. Informing measurement of timely follow-up colonoscopies after positive stool tests for two-step colorectal cancer screening: an environmental scan. J Gen Intern Med. 2026. DOI: 10.1007/s11606-026-10630-0
- Gonzalez Mosquera DA et al. Improving diagnostic colonoscopy completion after positive stool-based screening in health-disparity populations: a systematic review and meta-analysis. J Gen Intern Med. 2026. DOI: 10.1007/s11606-026-10706-x
- Ganguly AP et al. Time to follow-up colonoscopy after positive fecal immunochemical test with centralized patient navigation: a randomized clinical trial. J Gen Intern Med. 2026;41(6):1534-1544. DOI: 10.1007/s11606-025-10151-2
- Martinez ME et al. Fecal immunochemical test outreach for colorectal cancer screening in community health centers: a randomized clinical trial. JAMA Netw Open. 2026;9(10):e2639013. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2026.39013
- Brenner DR et al. Association between time to colonoscopy after positive fecal testing and colorectal cancer outcomes in Alberta, Canada. J Med Screen. 2024;31(4):232-238. DOI: 10.1177/09691413241239023
- Министерство за здравство. Програма за рана детекција и скрининг на малигни заболувања во Република Северна Македонија за 2024 година
- Министерство за здравство. Национален скрининг за рак
- CDC. Screening for colorectal cancer
- American Cancer Society. Colorectal cancer screening tests
- US Preventive Services Task Force. Colorectal cancer: screening
Прочитајте и
- Тест на столица ја намалува смртноста од рак на дебелото црево за 43 %
- Рак на дебелото црево: симптоми, скрининг и лекување
- Тест од крв за рак на дебело црево: што значи одобрувањето од FDA
- Зошто ракот е сè почест кај луѓето под 50 години
- Црни точки во столицата: причини и значење
Разберете ги резултатите од Вашата анализа на крв со AI DiagMe
Низок феритин или хемоглобин на долната граница може да биде првиот знак за бавно крварење во цревата. Прикачете го Вашиот наод од крв на AI DiagMe и добијте јасно објаснување на секој резултат, со едноставни зборови, заедно со прашањата што вреди да му ги поставите на Вашиот лекар. Анализирајте го мојот наод од крв со AI DiagMe
